(Bài viết này là một tập luyện nhỏ. Không dùng đến công nghệ, mà chỉ dùng các lập luận cũ kỹ và đơn thuần, để xem AI có bị giới hạn trần nào không, AI có thể vượt được con người hay không.
Bài được AI rà soát và bổ sung thông tin, dữ kiện.Phần kết luận của bài do AI viết.)
Trong tiếng Việt, những gì không phải do tự nhiên hay đấng tạo hóa (nature/God) làm ra thì thường được gọi là “nhân tạo”, kể cả “thụ tinh” cũng nhân tạo. Từ tương đương trong tiếng Anh là artificial. Ví dụ: artificial intelligence (trí tuệ nhân tạo).
I. Thời gian như con người từ cổ chí kim vẫn biết: ngày qua ngày, mùa qua mùa, năm qua năm
Trên youtube có vô số clip ngắn giải thích tại sao có ngày và đêm, có bốn mùa, có năm này qua năm khác. Những gì giải thích bằng lời mất cả chục trang giấy và hình minh họa (mà vẫn khó hiểu) thì video chỉ cần vài phút (và học sinh cấp 2 cũng hiểu được ngay, kể cả lõm bõm tiếng Anh).
Chắc chắn có nhiều người từng đọc Chuyện Hà Ô Lôi trong Lĩnh Nam Chích Quái và thấy nhân vật này quá ư quái dị. Hà Ô Lôi có năng lực quyến rũ phụ nữ nhà lành, nhất là các phụ nữ lá ngọc cành vàng trâm anh thế phiệt sống biệt lập trong gác tía lầu son. Quyến rũ ở đây không chỉ là đi flirting thả thính vuốt má vỗ mông mà là seduce rồi đè ra chén luôn, thậm chí chén đi chén lại từ tối đến sáng làm con người ta mê tơi rã hết cả rời.
Con đường của Rồng nay đã trở thành một cuốn sách ở dạng pdf với hai phiên bản: một để in ra, và một để đọc trên thiết bị di động. Sách được chia làm ba phần, theo ba chủ đề.
Bản thảo Mặt trời trong suối lạnh tôi viết xong đã khá lâu, quãng chín năm trước, nay mới được in thành sách giấy. Sách mỏng, vỏn vẹn 160 trang, khổ nhỏ, giá bìa 83 ngàn đồng. Hiện đã có bán ở các cửa hàng online và các hiệu sách truyền thống.
Mặt trời trong suối lạnh có những câu chuyện nhỏ, mini và tiny, kể về cuộc sống của những người trẻ thời nay và thời xưa.
Mời mọi người download (miễn phí) phiên bản 2019 của Bầu trời chiều ẩn giấu ở link này (bản light dùng cho mobile) và ở link này (bản để in ra giấy). Cám ơn trước, tất cả mọi người, vì sẽ download và sẽ …đọc.
Hôm qua đọc báo về Hồng Công, giữa các tin về biểu tình có một tin giới thiệu một cuốn sách. Người ta bảo rằng hơn 2000 năm trước Socrates lo lắng rằng phát minh ra sách sẽ làm con người ngừng tư duy.
Năm 1935, Schrödinger viết thư trao đổi với Einstein về bài báo khoa học EPR mà Einstein là một trong ba tác giả.
Trong thư viết bằng tiếng Đức, Schrödinger dùng chữ “verschränkung” để gọi mối tương quan giữa hai hạt bị chia ly sau khi đã có tương tác với nhau. Chữ verschränkung được chính Schrödinger dịch sang tiếng Anh là entanglement. Có lẽ ông chỉ thay đổi một chút để biến “romantic entanglement” thành “quantum entanglement”.
Schrödinger là một người lãng mạn, phương trình hàm sóng lượng tử mang tên ông, được ông phát minh trong một kỳ đi nghỉ mệt nhoài với người tình bí ẩn,
“Miệt mài trong cuộc truy hoan. Càng quen thuộc nết, càng dan díu tình.“
Bài này viết hoàn toàn bằng AI (sử dụng 4 con: Perplexity, Gemini và 2 con Claude).
Một tin đồn từ“phía bên kia”
Mấy tháng gần đây, drone tầm xa của Ukraine đã đánh trúng các cơ sở dầu khí nằm sâu trong lãnh thổ Nga, ở những nơi như Kstovo, Samara và Yaroslavl[1]. Một vài phân tích sắc sảo nhất về các đợt tập kích ấy lại đến từ phía Nga. Kênh Telegram Дневник Разведчика (“Nhật ký Sĩ quan Trinh sát”, khoảng 148.000 người theo dõi) lập luận rằng có một điều gì đó mang tính nền tảng đã thay đổi.
Cho tới những tháng gần đây, drone tầm xa về cơ bản vẫn chỉ là vũ khí bắn rồi quên (fire-and-forget)[2]. Nó được nạp sẵn tọa độ, được phóng đi, rồi tự bay tới đích. Nếu một chiếc đã phá nát mục tiêu, những chiếc theo sau vẫn cứ lao vào đống đổ nát đang bốc khói.
Kênh Telegram Nga này khẳng định điều đó không còn đúng nữa. Theo họ, người điều khiển phía Ukraine nay có thể theo dõi một đòn đánh đã trúng đích ra và đổi hướng những drone đangbay trên không. Một khi tháp chưng cất chính của nhà máy dầu khí đã bốc cháy[3], các drone đi sau có thể được lái sang các mục tiêu khác như bồn chứa, cụm cracking hoặc trạm biến áp. Kênh Telegram này quy công trạng cho một thiết bị nhỏ của Israel: HiSKY SmartLITE Sirius.
Một khẳng định, không phải một sự thật.Câu chuyện này đến từ một nguồn Nga, và chưa có bằng chứng độc lập nào xác nhận. Nhưng công nghệ đằng sau nó là có thật, và nó cho thấy chiến tranh drone đang đi về đâu.
Vì sao drone lại cần “sợi dây” nối về nhà
Một chiếc drone có camera và bộ xử lý, khi đã bay thì sẽ tự định hướng được. Vấn đề là kế hoạch và nhiệm vụ tác chiến của nó bị đóng băng ngay khoảnh khắc phóng. Muốn thay đổi nhiệm vụ khi đang bay, drone phải nhận được một bản tin, được gửi qua hàng trăm kilômét lãnh thổ thù địch, là việc rất khó:
Mạng di động ngừng hoạt động khi vượt qua chiến tuyến.
Liên lạc vô tuyến đi theo tầm nhìn thẳng[4], nên tầm hoạt động bị giới hạn.
Liên lạc vệ tinh hoạt động được gần như ở mọi nơi, nhưng với điều kiện drone mang được một ăng-ten biết tự tìm vệ tinh trong lúc chính nó đang di chuyển.
Câu trả lời cho câu hỏi vệ tinh thường sẽ là Starlink. Nhưng Starlink là một hệ thống đóng. Nó chạy trên vệ tinh của riêng SpaceX, theo luật của riêng SpaceX, và dịch vụ được cấp phép cho Ukraine chứ không cho lãnh thổ Nga. Những thông tin về việc Mỹ hạn chế hoặc bóp băng thông Starlink và Starshield (dịch vụ dành cho chính phủ của SpaceX) đối với phía Ukraine còn thêm vào một chiều kích chính trị. Một đường liên lạc mà người khác có thể tắt đi là nền móng mong manh để dựng chiến lược lên trên nó.
SmartLITE thực chất là cái gì
SmartLITE Sirius là một tấm ăng ten phẳng cỡ 60 × 30 cm, nặng khoảng 6 kg. Nó là một anten mảng pha (phased array)[5]: thay vì một chảo parabol phải xoay về phía vệ tinh, nó chứa 256 phần tử anten nhỏ xếp thành lưới 16 × 16. Bằng cách làm trễ đi một chút tín hiệu phát ra từ mỗi phần tử, nó khiến các sóng cộng hưởng với nhau theo đúng một hướng đã chọn. Đây là lái búp sóng bằng điện tử, và đó là lý do những trạm đầu cuối loại này giữ được hướng ngắm vào vệ tinh trong lúc máy bay nghiêng cánh, leo cao và đổi hướng.
Hình 1. Một tấm phẳng lái búp sóng mà không cần xoaymặt ăng ten. Bên trái: mọi phần tử phát cùng lúc, búp sóng đi thẳng lên. Bên phải: mỗi phần tử phát trễ hơn phần tử bên cạnh một phần rất nhỏ của giây, các sóng con hình tròn cộng lại thành một mặt sóng nghiêng, và búp sóng ngả sang một bên. Chỉ vẽ 8 trong số 256 phần tử.
Ý chính.Mảng pha ngắm bằng cách canh thời gian, không phải bằng cách cử động. Đổi các độ trễ là đổi hướng trong một phần nhỏ của giây, không mô-tơ, không bánh răng, không chảo quay nào để mà hỏng.
(Ăng ten này của Starlink cũng dùng cùng công nghệ, thậm chí còn xịn hơn.)
Ý tưởng quan trọng hơn nằm ở phía mạng lưới. HiSKY không vận hành một chòm vệ tinh lớn của riêng mình (hãng sở hữu đúng một vệ tinh, Ella-1). Hãng làm ra các trạm đầu cuối chạy được với vệ tinh của những công ty khác trên các băng tần Ku và Ka[6], cả địa tĩnh lẫn quỹ đạo thấp[7], rồi quản lý kết nối bằng phần mềm mạng của chính mình. Hãy hình dung nó như một chiếc điện thoại di động không bị buộc vào một nhà mạng, và dùng bất cứ mạng nào đang có. HiSKY gọi đây là “mạng vệ tinh ảo” (virtual satellite network).
Hình 2. Hai cách dựng một mạng vệ tinh. Starlink sở hữu mọi mắt xích trong chuỗi. HiSKY bán trạm đầu cuối cùng phần mềm quản lý, và thuê dung lượng từ nhiều nhà khai thác. Trạm đầu cuối vẫn phải được cấu hình cho từng nhà khai thác, từng băng tần và từng khu vực.
Chuyện này không phải phép màu. “Về nguyên tắc là tương thích” không có nghĩa là “kết nối được với bất kỳ vệ tinh nào trên đầu”. Cách HiSKY nói về khả năng tương thích trong tương lai với Starlink và Amazon Kuiper là nói tới hỗ trợ đã lên kế hoạch hoặc có thể tùy biến, chứ không phải quyền truy cập cắm-là-chạy phổ quát ở thời điểm này.
Chuỗi kết nối
Một đường truyền HiSKY thường gồm bốn phần:
1. Nền tảng mang thiết bị (drone, xe, tàu hoặc cảm biến) nối với trạm đầu cuối qua Wi-Fi, Bluetooth, cổng nối tiếp hoặc Ethernet.
2. Trạm đầu cuối SmartLITE chứa anten mảng pha và một modem. Nó lái búp sóng về phía vệ tinh đã chọn và bám theo vệ tinh ấy trong lúc di chuyển.
3. Vệ tinh và cổng mặt đất. Trạm đầu cuối nói chuyện với một vệ tinh trên băng Ka hoặc Ku, và vệ tinh nói chuyện với một trạm trung tâm của HiSKY đặt tại một teleport[8], nơi đưa lưu lượng vào internet hoặc một mạng riêng.
4. HiSKY360, phần mềm quản lý mạng, lo việc cấp phát cấu hình cho các trạm đầu cuối, giám sát đường truyền và điều phối xem đường nào sẽ tải lưu lượng.
Với máy tính của chiếc drone, tất cả những thứ đó hiện ra như một kết nối ổn định duy nhất. Phần mềm mới là bên quyết định vệ tinh nào, hoặc mạng di động nào ở những nơi có sóng, thực sự chở dữ liệu.
Cái giá phải trả: tốc độ
Những gì phải đánh đổi nằm ở băng thông, và với vệ tinh địa tĩnh thì còn ở độ trễ[9].
Starlink
HiSKY SmartLITE
Mô hình kinh doanh
SpaceX sở hữu cả vệ tinh lẫn mạng lưới
Làm trạm đầu cuối, thuê dung lượng từ các nhà khai thác bên thứ ba
Quỹ đạo
Quỹ đạo thấp, khoảng 330–550 km
Chủ yếu địa tĩnh, khoảng 35.786 km (quỹ đạo thấp cũng khả dĩ)
Độ trễ
Khoảng 25–60 ms
Khoảng 600–700 ms qua GEO
Thông lượng
Băng rộng, đủ cho video
Khoảng 7 kbps–1,5 Mbps (một nguồn: tới 2 Mbps) qua GEO; 0,5–20 Mbps qua LEO
Khối lượng trạm đầu cuối
Khoảng 1,1 kg với một mẫu nhỏ được dẫn
Khoảng 6 kg
Chính sách vùng phủ
Được cấp phép cho Ukraine, không cho Nga
Có thể dùng nhà khai thác khác ở nơi Starlink không cung cấp dịch vụ
Độ trễ có một nguyên nhân vật lý đơn giản. Sóng vô tuyến đi với tốc độ ánh sáng, và một vệ tinh địa tĩnh thì ở cách mặt đất gần 36.000 km. Một lượt lên rồi xuống đã là khoảng 72.000 km, tức chừng một phần tư giây. Một vòng lệnh đầy đủ — báo cáo của drone đi lên rồi xuống tới người điều khiển, và lệnh mới lại đi lên rồi xuống — vượt qua chặng vệ tinh bốn lần. Tổng cộng khoảng 143.000 km, tức gần nửa giây, trước khi tính tới bất kỳ độ trễ xử lý nào. Một vệ tinh quỹ đạo thấp ở 550 km chỉ cần vài mili giây cho cùng vòng lặp ấy.
Hình 3. Cùng một đường truyền từ drone tới cổng mặt đất, đi qua vệ tinh địa tĩnh (GEO) và vệ tinh quỹ đạo thấp (LEO). Hình không theo tỷ lệ: GEO cao hơn một vệ tinh LEO điển hình khoảng 65–110 lần. Vệ tinh LEO quét ngang bầu trời, nên trạm đầu cuối phải liên tục ngắm lại.
Bài do Claude viết, tôi chỉ prompt chi tiết hơn bình thường một chút, nhưng các prompt vẫn chỉ có nhiệm vụ gợi ý!
Neutrino là hạt cơ bản, tức là một loại viên gạch gốc của gốc, không thể nào chia nhỏ thêm được nữa. Theo lẽ thường, nó phải là một bản thể theo nghĩa kinh điển nhất: bản thể cái tự tồn tại, mang các thuộc tính mà không phải thuộc tính của cái gì khác. Thế nhưng một neutrino electron sinh ra bên trong lõi Mặt Trời, khi chạm đến Trái Đất có thể không còn là neutrino electron nữa. Vậy nó đã đổi căn tính (identity) chưa, có còn đống nhất (identity) với chính nó thủa ban đầu hay không? Vẫn con vật ấy thay áo mới, hay đã trở thành một con vật khác?
Nhìn vào dòng chảy lịch sử, thì sự kiện và khoảng cách giữa các sự kiện (thời gian) quan trọng hơn bối cảnh. Nhìn vào bối cảnh, ta thấy hành động và vị trí (trong không gian) của những người can dự quan trọng hơn suy tư của họ. Bằng cách nào đó, nhìn vào suy tư và những suy nghĩ dẫn đến quyết định, ta sẽ thấy tính cách quan trọng hơn tư tưởng và học vấn. Nhìn vào tính cách, vô thức dẫn dắt nhiều hơn ý thức.
Sự thèm khát thoả mãn về tinh thần mạnh hơn thèm khát thoả mãn thể xác. Nó có thể cao quý hơn, nhưng cũng có thể tàn khốc hơn.
Tri thức của loài người, trong đó có toán học, hình thành qua quan sát, học tập, nghiên cứu, tìm vấn đề, giải quyết vấn đề và chia sẻ những gì con người đúc kết được.
Trong suốt lịch sử tiến hoá, con người và xã hội loài người dần phát minh ra công cụ và máy móc để “chúng” thay mình làm các việc “lao động chân tay”. Ngày nay, máy móc bắt đầu thay con người làm các việc “lao động trí óc”.
Khi máy móc, “AI”, bắt đầu giải được các bài toán cực khó, tức là chúng đang phi nhân tính toán học (dehumanizing mathematics). Khi toán học bị phi nhân hoá (dehumanized), thì liệu tri thức toán học có còn tiếp tục được con người đúc kết và chia sẻ với nhau nữa hay không?
Trần Quang Đức mới có bài viết giải thích rằng cách xưng “tôi” ngày xưa khác với xứng “tôi” ngày nay. Ngày nay chúng ta xưng “tôi”, sắc thái của nó được hiểu là ngang bằng, trung tính, với người đối diện. Cách xưng hô ấy gọi là “ông vs tôi”.Nhưng ngày xưa nó là cách nói, trước là hạ mình, sau là khiêm cung.
Song song với cách xưng hô “ông vs tôi”, là một cách xưng hô có phần gần gũi, thân mật hơn, giữa bạn bè với nhau, và thêm được cả hai giới tính, đó là “cậu vs tớ” . Hoặc suồng sã, hoặc gay gắt hơn tuỳ bối cảnh, đó là “mày vs tao”.
Alex Karp, CEO của Palantir, mới rồi có một phát biểu đơn giản nhưng khá đau đầu. Từ trải nghiệm của chính Palantir sau nhiều năm xây dựng phần mềm phục vụ bộ quốc phòng, CIA, FBI, ICE của chính phủ Hoa Kỳ, anh Karp cho rằng AI sẽ làm dịch chuyển quyền lực kinh tế theo nhân khẩu. Lực lượng lao động có học vấn cao, nhiều nữ, thiên tả sẽ mất việc. Lực lượng lao động phổ thông, chỉ học nghề, nhưng lành nghề, nam giới là chính, lệch hữu sẽ chiếm lĩnh nền kinh tế. Chính trị, xã hội loài người sẽ disrupt và chuyển qua hệ hình khác. Điều này rất nguy hiểm, nhưng nếu Mỹ không làm vậy, thì các kẻ thù của Mỹ cũng sẽ làm. Nên Mỹ phải làm.
Kế hoạch tái cấu trúc vùng lõi thủ đô (di dời khoảng 860 ngàn dân) có một điểm mốc là 2035. Dù có lẽ mốc này là dựa vào kỷ niệm các năm chẵn chục tính từ 1945 (năm khai sinh) nhưng vẫn làm giật mình. Bởi lý thuyết thế hệ Neil Howe dự báo rằng cuộc khủng hoảng hiện nay (Mỹ, thế giới, trong đó Việt Nam không tránh khỏi) sẽ có resolution vào năm 2033.
Neil Howe là một nhà nghiên cứu lịch sử và lý thuyết gia sáng lập thuyết thế hệ. Cốt lõi của nó rất đơn giản: diễn tiến của lịch sử là có chu kỳ, các chu kỳ này chịu ảnh hưởng của các thế hệ nối tiếp nhau, các thế hệ này cũng có chu kỳ, mỗi thế hệ có vai trò riêng ứng với các cổ mẫu (archetype khác nhau). Những thuyết kiểu này nhiều người thích, và nhiều người chê vì không vững về mặt khoa học. Tuy nhiên thuyết của Howe in ra thành sách đều là National Bestseller và New York Times Best-seller. Và ông ấy dự đoán lần nào cũng đúng, kể từ Trump 1.0. (Steve Bannon, chief strategist của Nhà Trắng hồi Trump 1.0 là fan của thuyết này).
Chừng hơn tuần nữa là kết thúc 2025, chúng ta dường như đã bước qua một thể chế mới, không phải thể chế dung hợp, hay loại trừ mà là hỗn hợp: mô hình Tập Cận Bình, phương pháp Putin và đường lối Park Chung Hee.
Điều ấy có tốt không, không ai biết, câu trả lời đúng nhất vẫn là câu sáo nhất: “thời gian sẽ trả lời”. Một câu trả lời khác, cũng sáo nốt, nhưng luôn đúng: “cái gì cũng có mặt nọ mặt kia”, “có tích cực và sẽ có tiêu cực”.
Bạn phải đăng nhập để bình luận.