(Bài viết dưới đây chỉ là Vĩ Thanh cho một chi tiết của bài Ký ức đô thị. Nó cũng giúp để đọc hiểu về Hà nội cũ trong Ba Mùa Yêu.)
Gần một ngàn năm trước, khi thiền sư Minh Không đi thuyền trên sông Hồng về kinh đô chữa bệnh cho vua, từ trên sông ông đã thấy Tháp Báo Thiên nằm kế bên kinh thành và ở khu đất cao hiếm hoi giữa vùng đầm lầy kinh rạch.
Năm 1873, Francis Garnier đi tàu vào sông hồng rồi đổ bộ vào vùng đất lúc đó nằm ngoài khu Hoàng Thành cũ, thuộc tỉnh Hà Nội lúc bấy giờ, và chính là quận Hoàn Kiếm hiện nay. Quang cảnh vùng đất Garnier đặt chân xuống có lẽ cũng không khác nhiều cảnh mà thiền sư Minh Không nhìn thấy, chỉ thiếu tháp Báo Thiên.
Chỗ Garnier đổ bộ, chỗ Minh Không rẽ thuyền vào để tiếp cận cung vua, chỗ mà Henry Riviere đi tàu chiến vào bắn Hoàng Thành, tất cả có lẽ cùng là một khu vực, có thể đâu đó quanh khu chân cầu Long Biên bây giờ.
Mùa khô đi qua để mùa mưa đến. Sài Gòn nóng khô kéo dài chuyển qua mùa mưa mát mẻ. Những cơn mưa Sài Gòn không còn chợt đến, cũng không ào ạt để chợt đi như những mùa xưa, nhưng vẫn chưa đủ để làm dịu đi nắng hạ và hiệu ứng đô thị quẩn quanh suốt ban ngày trên mặt phố. Ở Sài Gòn càng lâu, tất nhiên, lại càng nhớ nhà.
Nhớ cái phòng nhỏ, có cửa sổ khung gỗ kéo đến sát sàn nhà, nhớ tủ sách để tìm những gì google không có, nhớ cái sàn gỗ nằm đâu cũng được, ngồi chỗ nào cũng có cáp mạng LAN, nhớ cả cái buồng tắm kính chui vào dội nước để khỏi cần bật máy lạnh.
Nhớ bia hơi Hàng Vải, ngồi với bạn bè thân sát vỉa hè. Một vại, hai vại rồi lơ mơ nói chuyện oang oang, để rồi kết thúc ở hàng phở đêm trước cửa chợ Đồng Xuân. Tiếp tục đọc →
Chim lợn, thuộc họ cú, nên còn gọi là cú lợn. Chim lợn sống cô độc, hoặc có đôi, không sống theo bầy. Chim lợn thuộc bộ săn mồi. Chim lợn được coi là chim có ích vì nó săn chuột vào ban đêm. Trong thành phố chim lợn sống ở các khu có nhiều cây và nhiều chuột, ví dụ như bệnh viện.
Tên chim lợn là do nó kêu éc éc như con lợn vậy. Dân gian rất ghét chim lợn. Dân gian bảo chim lợn mà kêu đầu hồi nhà ai thì nhà đó sắp có người chết. Kêu 7 tiếng là đàn ông chết, kêu 9 tiếng đàn bà chết.
Quả thực, tiếng con chim lợn trong đêm khuya, nghe hãi hùng lắm.
Hồi trước tôi rất mê Trần Tiến. Trần Tiến hát là đi xem. Thậm chí còn đi ăn ở cái nhà hàng Trần Tiến mở trên đường Võ Thị Sáu.
Có một đợt Trần Tiến hát thường xuyên ở Idecaf. Các tối thứ tư hàng tuần. Tên chương trình là “Tìm Tôi Tối Thứ Tư”.
Đi xem Trần Tiến nhiều nên nghe được nhiều version của bài “Em sinh cho tôi một đứa con trai”. Version Trần Tiến hát, Y Moan hát, song ca Trần Tiến – Ngọc Lễ, song ca Y Moan – Ngọc Lễ …
Trần Tiến có cách giới thiệu bài hát rất duyên, liền mạch các bài hát thành câu chuyện dài về số phận của một người đàn bà.
Giới thiệu bài “Lá diêu bông”, Trần Tiến nói rất toán học thế này: Lá diêu bông là cái lá có thật, do ông Hoàng Cầm bịa ra. Tiếp tục đọc →
Có những cuốn sách nhỏ gắn bó với mình từ tấm bé, lúc lớn lên thấy sách không còn trong nhà, mà cảm hứng sách đã truyền cho mình khi xưa nay vẫn còn le lói.
Hôm trước ngồi trên lưng voi bà (một bà voi 50 tuổi già nua) lội qua bên kia sông Sêrêpok để đến cái gọi là bìa rừng nguyên sinh Yok Don, mới tự nhiên nhớ tới Rừng Đêm.
Thực ra năm ngoái dọn nhà, lúc chuyển cái thư viện, dỡ sách xuống cho vào bao tải, rồi lại lấy sách từ bao tải cho lên giá gỗ, mấy ngàn cuốn sách đi qua tay, mà vẫn cảm thấy thiếu hai cuốn sách mỏng cũ kỹ. Một cuốn rất rất mỏng của Maurice Druon tên là “Tistou ngón tay cái xanh” và cuốn “Rừng Đêm” của Nguyễn Quỳnh.
“Tistou ngón tay cái xanh” là một cuốn sách rất mỏng, và là cuốn duy nhất mà anh hùng dân tộc Pháp kiêm chính trị gia và tiểu thuyết gia lừng danh Maurice Druon viết cho thiếu nhi. Druon đã qua đời tháng tư năm ngoái. Và ngoài Tistou ra, tôi chưa đọc một cái gì khác của ông. Cũng có thể ông này chưa được dịch ra tiếng Việt nhiều lắm. Tistou là một cậu bé bé xíu, con một gia đình đại tư bản công nghiệp, chuyên môn sản xuất vũ khí. Cậu thích hoa, học trồng hoa, và rồi phát hiện ra mình có hai ngón tay cái xanh, gí vào đâu là từ đó mọc ra hoa theo ý cậu. Tistou có suy nghĩ đơn giản và trong sáng. Cậu đến thăm nhà tù rồi rút ra kết luận, nhà tù xấu xí và ngột ngạt quá nên tù nhân họ trốn còn lính gác cứ phải canh. Thế là cậu biến nhà tù thành một cái vườn hoa muôn màu sắc. Mỗi một ngày trong cuộc đời bé thơ của mình, cậu đi thăm một nơi, học một bài học của người lớn do ông đại tá quản gia dạy, rồi tự rút ra kết luận và giải pháp của riêng mình. Các giải pháp của Tistou toàn là hoa và hương sắc của hoa.
“Rừng Đêm” là một cuốn sách cũng mỏng, nhưng không quá mỏng. “Rừng Đêm” kể về những người Việt sống trong rừng đại ngàn, sát biên giới Việt Lào. Họ vừa chống chọi, vừa làm bạn với thiên nhiên. Họ chống chọi cả với loài người, với xã hội, và làm bạn với thú hoang, trong đó có những đàn trâu min (một loại bò rừng sừng lớn) mà Rừng Đêm là một chiến binh sừng dài nổi bật. Tình bạn của con trâu rừng được những người trong truyện đặt tên là “Rừng Đêm” với cậu bé nhân vật chính có lẽ là tình bạn đẹp nhất trong văn học thiếu nhi Việt Nam. Nó hơn hẳn tình bạn Dế Mèn – Dế Trũi của cụ Tô Hoài và các tình bạn tương tự bởi tính hoang dã của nhân vật có sừng đến từ tự nhiên hoang dã và cũng bởi chính vẻ đẹp hoang dã và bí ẩn của rừng đại ngàn. Tiếp tục đọc →
Câu trả lời đúng nhất cho câu hỏi “Chim Lạc là chim gì?” chính là câu trả lời sau đây: “Chim Lạc là con chim trên mặt trống đồng nước ta”.
Câu hỏi sau đây mới là câu khó: Con chim nguyên mẫu của Chim Lạc là chim gì?
Tổ tiên chúng ta là con Rồng cháu Tiên. Rồng là con giao long, tức là con thuồng luồng, tức là con cá sấu. Con rồng trên mặt trống đồng Hòa Bình và trống đồng Phú Xuyên vẫn là con cá sấu cách điệu bò lổm ngổm. Đến Lý-Trần vẫn còn phảng phất con cá sấu. Qua đời Lê thì râu ria vẩy viếc như cá chép, bây giờ trong Hoàng Thành vẫn còn mấy con đẹp ngất ngây, chỉ tội là rồng lai tàu. Đến thời Nguyễn thì chắc là rồng rởm, đếch biết ở đâu ra. Duy có chính ông Gia Long là rồng xịn, nếu như không nói là cực xịn.
Con cá sấu chắc sống đâu đó ở đồng bằng bắc bộ, nơi các cửa sông và đầm lầy. Cũng có đầy ở chỗ sông Hồng uốn khúc mà sau này nhà Lý dời đô về.
Thuở vua Hùng rời núi xuống trung du rồi lại gần các lưu vực, con cá sấu – thuồng luồng hẳn vẫn còn nhiều lắm nên tục xăm mình không phải là thời trang anh chị mà là trang phục bắt buộc để xuống sông. Vậy nên con Chim Lạc – dòng dõi nhà Tiên, cũng mới chỉ hình thành cũng tầm tầm thời đó. Hình thành qua tín ngưỡng và truyền kỳ. Từ con sấu nâng cấp thành con Rồng. Từ vua Hùng lộn xa quá thời Thục Phán để lờ mờ thành Lạc Long Quân (đúng ra phải là Âu Cơ do phóng chiếu ngược của tiềm thức kẻ thua cuộc). Còn đất mẹ, mẫu hệ, lộn về quá khứ mơ hồ thành Âu Cơ dòng dõi nhà tiên. Nông nghiệp và thời tiết, mẫu hệ và lực lượng sản xuất, đất mẹ và mặt trời đã gây ra sự lộn xộn âm dương khi đất mẹ có ông ngoại là mặt trăng phải thờ thần mặt trời (vai đức ông chồng tỏa nắng gieo mầm sống trên đất), mới có sự ẩm ương trong ngôn ngữ lúc gọi ông trăng lúc gọi chị hằng. Ông Trăng mới là chuẩn vì ông là chồng của bà Trời. Tiếp tục đọc →
Trong entry trước tôi có thắc mắc liệu là cái ngày Giỗ Tổ mùng 10 tháng 3 ở đâu ra. Cái thắc mắc nho nhỏ của tôi là vì ngày 10 tháng 3 là ngày vua Khải Định dùng công văn để quy định. Năm vua Khải Định ra cái công văn này là năm 1917. Đồng thời ca dao có câu “nhớ ngày Giỗ Tổ mùng 10 tháng 3”.
Trong cái entry này bác 3 có nói rằng cái câu ca dao kia thực ra là rất mới, có tác giả đàng hoàng, và đăng báo vào năm 193x. Tức là cái câu ca dao ấy thực ra là để tuyên truyền cho cái ngày Giỗ Tổ mà vua Khải Định ấn định cho cả nước. Còn ngày Giỗ Tổ thực, mà nhân dân địa phương khu vực Đền Hùng, vẫn tiến hành cả ngàn (?) năm nay là ngày 11 tháng 3 âm lịch. (Vua cho cả nước làm sớm lên 1 ngày, ngay tại đền Hùng, để sau đấy một ngày thì dân địa phương có thời gian và địa điểm làm lễ của riêng mình). Qua đây cũng thấy cái giải thích của Kim Định về ngày 10 tháng 3 (Tam Miêu – Bách Việt) là bị đổ gãy hoàn toàn.
Thế nhưng, cuối cùng, thì cái ngày 11 tháng 3 âm lịch ấy phải ở đâu ra chứ? Nó phải có ý nghĩa (cho dù là gán ghép) hoặc tốt hơn cả, là nó phải có nguồn gốc thực sự từ đâu đó cội nguồn dân tộc. Thực ra tôi có câu trả lời riêng của mình, nhưng từ từ đã, lát sẽ nói. Thế mới gọi là câu view. Tiếp tục đọc →
“Những ai đi ngược về xuôi
Nhớ ngày giỗ Tổ mùng mười tháng ba.”
“Tháng Năm ngày tết Đoan Dương.
Là ngày giỗ Mẹ Việt Thường Văn Lang”.
***
Đại khái là ngày 10/3 này cũng được quốc lễ hóa chưa lâu lắm. Cụ thể là năm 1917 vua Khải Định mới ký sắc lệnh coi ngày này là ngày giỗ tổ trên cả nước. Công văn của vua Khải Định cũng là dựa vào công văn đề xuất ý kiến của tuần phủ Phú Thọ.
Ngày 10 tháng 3 thì trong ca dao nói đến nhiều rồi.
Nhưng ông Lê Văn Lan nói (từ cái công văn của vua Khải Định ) là ở bia cổ đền Hùng có ghi ngày là ngày 11/3. Sau đó tính toán lịch mới lịch cũ thế nào đấy thì ra ngày 10/3. Cho nên dân cả nước thì giỗ tổ mùng 10, còn dân địa phương vẫn giỗ 11.
Thế nên cái câu ca dao kia ra đời sau năm 1917?!
Còn nếu ra đời trước thì hóa ra cái lập luận của công văn Khải Định mà ông Lê Văn Lan nói lại hóa ra là sai (hoặc ăn theo ca dao nhưng cũng biện chứng tí cho khoa học)?! Tiếp tục đọc →
Khu nhà tôi đang thuê ở bây giờ nghe nói trước đây thuộc giáo xứ Tân Định, cư dân phần lớn là dân đạo. Sau này người đi kẻ đến nên dần dần số hộ gia đình công giáo giảm đi nhiều. Hẻm đi vào nhà tôi, đi sâu vào trong, sẽ đến nhà thờ Tân Định, một nhà thờ cổ và đẹp nhất Sài Gòn. Điều kỳ lạ là nhà thờ này có màu hồng nhạt.
Xóm đạo Tân Định ngày xưa có một gia đình có bảy người con. Các con trai tên lót là chữ Tùng, các con gái tên lót là chữ Bích. Họ đều chơi nhạc và lập ban nhạc gia đình có tên là CBC (Con Bà Cụ). Ban này để tóc dài và chơi nhạc “kích động”.
Ban nhạc thành lập năm 1963. Ở thời điểm thành lập, các thành viên của band ở độ tuổi 6-12, nên họ là một band …nhi đồng. Thế nhưng band này đã chơi một thứ nhạc rất cấp tiến lúc bấy giờ: hard rock. Ca sĩ chính của band, Bích Loan, có thể coi làca sĩ đầu tiên của Việt Nam hát hard rock, và hát rất hợp. Cô được ví như Janis Joplin.
Đại hội nhạc kích động (rock) được tổ chức ở Đại Thế Giới năm 1965, và CBC được giới mộ điệu biết đến. Họ kiếm sống bằng việc chơi nhạc rock cho các tụ điểm có lính Mỹ đồn trú ở Việt Nam đến giải trí. Tới những năm 1970 họ là band chơi thường xuyên ở quán bar Mỹ Phụng. Năm 1971 nhà hàng này bị đánh bom.
Điều kỳ lạ là mặc dù danh tiếng đang lên cực đỉnh thì họ bí mật bỏ VN đi năm 1974. Lang thang từ Ấn Độ qua Úc, rất nhiều nước xin tị nạn nhưng không được. Họ được các nhà sư Tây Tạng lưu vong ở Ấn nuôi. Sau này họ quay về sứ quán Mỹ ở Ấn và xin đi Mỹ được.
Sau này khi đi diễn ở Mỹ, có những cựu binh Mỹ nhận ra CBC là band họ đã từng xem khi còn chiến đấu ở Việt Nam.
Đoạn clip dưới đây là do phóng viên ABC News (phóng viên của ABC News rời VN sau ngày 30/4 và tới Ấn Độ) thực hiện. Trong clip này ban CMC có chơi một bản nhạc không tên, lời tiếng Anh.
Lời bài hát có đoạn:
We love our cities and we love our ports.
We don’t like killing, and we don’t like war.
We love our jungles, and we love our sea.
Only because we just want to be free … (be free …)
(Lưu ý: Entry này rất thiếu tư liệu và trải nghiệm, cho nên thiên về cảm tính, ai yêu cổ nhạc và băng từ có lẽ sẽ không hài lòng)
*** Thèm một điệu buồn phương Nam ru giấc say nồng
(Điệu Buồn Phương Nam – Vọng Cổ – Soạn giả Viễn Châu)
Từ Tiền Giang đến Cà Mau là vùng châu thổ Mê-kông. Là vô số cửa sông ra biển. Là những địa danh pha trộn tiếng Hán, tiếng Khmer và tiếng Việt giọng miền Tây Nam bộ. Là vùng đất khổng lồ được thiên nhiên ưu đãi. Là nơi Chúa Nguyễn cắt đất phong vương cho những đám người lưu lạc.
Vùng châu thổ lớn dần lên từ khói lửa binh đao thời Nguyễn, đến làm ruộng làm vườn thời thái bình, rồi lại binh đao khói lửa của những ngày người Pháp đến với Đông Dương. Cùng với nó là những người dân lưu lạc, định cư và gắn bó với mảnh đất này. Họ là những người Chăm mất vương quốc, là những người Khmer bị quốc vương bỏ rơi, là những người Hoa bỏ chạy từ chính quốc và những người Việt đất bắc cầm gươm mở cõi vào Nam.
Trên vùng châu thổ mênh mông được thiên nhiên ưu đãi dần hình thành người Tây Nam bộ và văn hóa miền tây nam bộ hào sảng, chăm chỉ lao động và sống hết mình. Thế nhưng mỗi khi chiều về, sau một ngày lao động, trên sông nước mênh mang, họ lại nhớ cố hương, nhớ vương quốc xưa, nhớ cố quốc mà họ không quay về được. Từ đây, họ cất lên tiếng ca từ đáy lòng mình nỗi đau mất nước, nỗi nhớ cố hương, nỗi đau khói lửa và nỗi khó nhọc gian nan của hành trình du cư dài hàng thế kỷ. Giai điệu và tiếng đàn nỉ non, ai oán, bi ai và sầu nhớ. Lời ca đầy hình ảnh tượng trưng, so sánh ẩn dụ và đậm chất cổ văn. Từ đấy làm vọng lên tình yêu của họ với thiên nhiên, đồng lúa, kênh rạch, gia đình và thân phận những người lao động.
“Rượu chia li ngày ấy tiễn anh đi, hoa lá bay theo gió ngựa phi”,
(Võ Đông Sơ & Bạch Thu Hà – Vọng Cổ – Soạn giả Viễn Châu)
Blog của 5xu 
Bạn phải đăng nhập để bình luận.