Blog của 5xu

Mới đây trên arxiv xuất hiện một công trình toán vật lý có tên là Cosmohedra. Công trình này sử dụng hình học (polygon, sub-polygon…) để xác định các đối tượng hình học nền tảng (mà các tác giả gọi là cosmohedron) của hàm sóng vũ trụ (cosmological wavefunction). Nếu công trình này đúng, và đi đúng hướng, thì nó sẽ đặt nền móng cho các nhà vật lý giải được hàm sóng (lượng tử) của cả vũ trụ.

Năm 1890, Poincaré đề xuất một ý tưởng mà sau khi được chứng minh (1919)  thì nó trở thành định lý mang tên ông “Poincaré Recurrence Theorem”. Định lý này nói rằng một hệ có cấu hình (configuration) bất kỳ, cứ để nó tiến hoá (thay đổi) theo thời gian, đến một lúc nào đó cả hệ sẽ quay lại configuration đầu tiên. Tức là hệ đó được “tái sinh”. Nếu là một hệ liên tục, nó sẽ tái sinh gần giống configuration ban đầu, với một sai số nhỏ. Nếu là hệ rời rạc, nó tái sinh đúng 100% như lúc đầu tiên. Mà hệ lượng tử là hệ rời rạc. (Tiến hoá theo thời gian ở đây là tiến hoá theo các định luật của tự nhiên, ví dụ các định luật vật lý, chứ không phải tiến hoá theo các bước ngẫu nhiên.)

Kỷ nguyên mới có cần học toán không? Câu trả lời “đương nhiên là có”, nhưng là một thứ toán được dạy và học khác đi.

Hè rồi anh Vũ Hà Văn có đi qua Sài Gòn. Ngồi nói chuyện dông dài, tình cờ câu chuyện đi đến chỗ anh Văn đang có nghiên cứu sinh PhD Toán ở Princeton là người Việt và người Do Thái. Trả lời câu hỏi có đúng là sinh viên Do Thái nó vượt trội hơn không, anh Văn trả lời theo một hướng khác: Vấn đề không phải là cá nhân, mà dân tộc ấy nó khác mình. Mình thì cố gắng giải bài toán thật khó, và giải được là giỏi. Do Thái họ hỏi giải bài toán này làm gì, nếu “giải làm gì” ấy mà thiết thực, họ mới ngồi giải.

Nên bắt đầu ngành bán dẫn của Việt Nam từ đâu, một mặt là một câu hỏi thiết thực rất khó nhận được một câu trả lời dứt khoát, mặt khác lại là câu hỏi mở với nhiều hướng trả lời khác nhau. Bản ngắn hơn của bài viết này đã đăng trên VietnamNet ở link này.

*

Xin bắt đầu một hướng với câu chuyện của SpaceX.

I. Thời gian như con người từ cổ chí kim vẫn biết: ngày qua ngày, mùa qua mùa, năm qua năm

Trên youtube có vô số các clip ngắn giải thích tại sao có ngày và đêm, có bốn mùa, có năm này qua năm khác. Những gì giải thích bằng lời mất cả chục trang giấy và hình minh họa (mà vẫn khó hiểu) thì video chỉ cần vài phút (và học sinh cấp 2 cũng hiểu được ngay, kể cả lõm bõm tiếng Anh).

Con người sắp đi qua ¼ đầu tiên của thế kỷ 21. Triết học, khoa học và công nghệ của phương tây thắng thế gần như tuyệt đối. Nhưng từ phương Đông, và cả phương Tây nữa, có những người vẫn cố gắng nhìn ra những pattern tương đồng giữa triết và siêu hình phương Đông với khoa học công nghệ phương Tây. Vô cực sinh Thái cực có gì đó gợi ý đến Big Bang. Lưỡng nghi, tứ tượng, bát quái được cho là tương đồng với nhị phân của thế giới số. Đấy là nói về hệ số chẵn của phương Đông.

Qua hệ số lẻ (thái cực, tam tài, ngũ hành) mọi thứ lại giống với Standard Model (vật lý hạt, nằm trong framework của của thuyết trường lượng tử) là thuyết cho đến nay giải thích tốt nhất về vật chất. Tam tài (三才: 3 nguồn lực) được cho là tương đồng với ba (3) quark làm nên một (1) proton hoặc một (1) neutron; cộng với điện tích cơ bản (1) âm và (1) dương ta sẽ có: ba cộng một cộng một bằng năm tức là có ngũ hành (五行: 5 pha). Vật lý cơ bản có 4 lực của tự nhiên, trong đó có 1 lực hấp dẫn nằm ngoài và 3 lực (điện từ, hạt nhân mạnh, hạt nhân yếu) nằm trong tương quan với nhau và của nhau. Cũng chỉ có 3 hạt boson là  W+, W-, và Z^0 trong lực hạt nhân yếu, mà lực này lại là cái giúp định hình nên thế giới tự nhiên. (Nó có vai trò trong giai đoạn ngay sau khi vũ trụ hình thành, trong các phản ứng tổng hợp hạt nhân, trong sự ổn định của vật chất, và trong sự phát sáng của các vì sao trong đó có mặt trời).

Có thể chữ Nôm được gọi là “Nôm” thay vì “Nam” mới vài thế kỷ nay. Trước đó có thể nó được gọi là chữ Nam, để phân biệt với chữ Hán ở phương Bắc. Cho đến khi chữ quốc ngũ hình thành ở Hội An – Nước Mặn thì nó mới được gọi là “chữ Nôm” theo âm quảng (Nam đọc là Nôm, như Hán Nam đọc là Hán Nôm. Tương tự như vậy, trước khi người Âu (Việt) đến đất của người Lạc thì người Lạc chỉ là người “Lạc”, sau khi người Âu kéo đến người Lạc mới thành Lạc Việt.

1/13

Trong Avya – một phương pháp lập luận của triết học Ấn độ cổ đại (tương đương với tam đoạn luận /syllogism của Hy Lạp cổ), nay quen thuộc hơn với tên gọi luận thức – có năm thành phần, thường được dịch là ngũ chi tác pháp . Trong đó có udàharanïa là dụ pháp (phương pháp so sánh bằng ví dụ); có upanaya là hiệp pháp và nigamana là kết pháp. Dụ pháp nói “Ở đâu có khói, ở đó có lửa, ví dụ lửa cháy trong bếp củi.” Hiệp pháp nói: Sườn núi kia có khói bốc lên. Kết pháp: Vậy thì ở sườn núi kia có lửa.