Tôi copy lại một tweet trên tài khoản X của Trent Telenko về vụ cầu Kerch bị đánh trong đó có nhắc đến lý thuyết quân sự Lanchester’s Square Law. Rồi paste sang Gemini cho chạy ra prompt. Rồi dùng prompt đưa cho Claude viết bài dưới đây. (Con Claude này đã được huấn luyện cách diễn đạt tiếng Việt kiểu viết blog.)
Bài viết, cả công thức toán và hình vẽ là do Claude viết. Nội dung bài là về việc sử dụng thuật toán trong chiến lược và chiến thuật quân sự, kèm theo ví dụ.
*
**
(Bài này lúc đầu định chỉ tóm tắt một bài luận học sinh về toán và chiến tranh, nhưng rồi chuyện nọ xọ chuyện kia, thành ra dài dòng và lan man, có cả phương trình vi phân lẫn Tôn Tử.)
Mấy hôm nay trên X hay thấy người ta nhắc đến chữ “Lanchester square collapse”, tạm dịch là “cú sập bình phương Lanchester”. Anh Trent Telenko, một người viết nhiều về hậu cần quân sự, dùng chữ này để nói về việc một quân đội không sụp từ từ mà sụp gãy gọn, như không lực Nhật Bản cuối Thế chiến II. Lần theo đường link thì ra một bài luận nhỏ của một cậu học sinh Anh tên là Abhay Halyal, đăng trên trang phổ biến toán học Tom Rocks Maths, nhan đề From Algorithms to Ammunition, “Từ thuật toán đến đạn dược”.
Bài của cậu chàng đi ba chặng: máy bắn đá của Archimedes, định luật Lanchester, và thống kê chiến tranh của Sean Gourley. Đọc thì vui, có vài chỗ sai (tôi để ở chú thích cuối bài), nhưng cái tứ thì hay. Tức là, đằng sau tiếng gầm của đại bác luôn có một người ngồi đâu đó lặng lẽ làm toán.
Mà người Á Đông mình thì biết điều này từ lâu rồi.
*
Thiên đầu tiên của Tôn Tử binh pháp, thiên Thủy kế (始計), kết bằng một câu rất nổi tiếng:
夫未戰而廟算勝者,得算多也;未戰而廟算不勝者,得算少也。多算勝,少算不勝,而況於無算乎!
Phù vị chiến nhi miếu toán thắng giả, đắc toán đa dã; vị chiến nhi miếu toán bất thắng giả, đắc toán thiểu dã. Đa toán thắng, thiểu toán bất thắng, nhi huống ư vô toán hồ!
Đại khái: chưa đánh mà tính ở miếu đã thấy thắng, là vì được nhiều “toán”; chưa đánh mà tính ở miếu đã thấy thua, là vì được ít “toán”. Nhiều toán thì thắng, ít toán thì không thắng, huống hồ không tính gì.
Chữ 算 (toán) ở đây hay. Nghĩa gốc của nó là cái thẻ tre để đếm, bộ trúc (竹) ở trên, hai tay nâng cái bàn tính ở dưới. Các nhà chú giải đời sau đọc câu của Tôn Tử theo nghĩa đen: trước khi xuất quân, vua tướng họp ở nhà miếu (廟), xét từng yếu tố, bên nào trội thì được thêm một thẻ. Đếm thẻ xong là biết thắng thua. “Miếu toán” (廟算) tức là tính toán ở nhà miếu, có lẽ là cái tên cổ nhất của thứ mà ngày nay Lầu Năm Góc gọi là wargaming.
Còn chữ “algorithm” của Tây thì đến từ tên một người: Muhammad ibn Mūsā al-Khwārizmī, nhà toán học ở Nhà Thông thái (House of Wisdom) tại Baghdad thế kỷ IX. Sách ông về cách tính bằng chữ số Ấn Độ được dịch sang Latin với câu mở đầu “Dixit Algoritmi…”, “Algoritmi nói rằng…”. Tên người dần dần thành tên của cách tính. Thế là tiếng Việt mình có chữ “thuật toán”, nếu tách ra theo Tôn Tử thì là “thuật xếp thẻ tre”. Nghe cũng không sai lắm.

Bài này có tám phần nhỏ, mục lục như sau:
1. Archimedes và đường parabol
2. Lanchester: chiến tranh viết bằng phương trình vi phân
3. Cú sập bình phương: Trafalgar, Iwo Jima, biển Philippines
4. Định luật tuyến tính, du kích, và “lấy đoản binh chế trường trận”
5. Các nhà khoa học mặc quân phục: Blackett, Wald, Koopman
6. Một ván cờ trên biển Bismarck
7. Luật lũy thừa của bạo lực: từ Richardson đến Gourley
8. Thuật toán hôm nay, và cái bẫy của McNamara
***
1. Archimedes và đường parabol
Năm 214 trước Công nguyên, quân La Mã của tướng Marcellus vây Syracuse, thành bang Hy Lạp trên đảo Sicily. Trong thành có một ông già ngoài bảy mươi tên là Archimedes. Theo Plutarch kể lại trong Các cuộc đời song song, khi Archimedes cho các cỗ máy của ông khởi động, đá tảng và đủ loại tên đạn đổ xuống quân bộ La Mã với tiếng rít khủng khiếp, rơi trúng ai thì người ấy đổ thành đống, hàng ngũ tan tác. Thành Syracuse cầm cự được chừng hai năm, đến năm 212 TCN mới thất thủ, và Archimedes chết dưới tay một người lính La Mã.
Máy bắn đá thì có trước Archimedes. Thợ thủ công làm ra nó bằng thử và sai, chỉnh dây, chỉnh cần, bắn thử, chỉnh lại. Cái Archimedes mang đến là hình học: hiểu vì sao nó bay như thế. Bằng ngôn ngữ ngày nay (mà Archimedes chưa có, vì phải gần hai nghìn năm sau Galileo và Newton mới viết ra), viên đá bay theo hai phương trình:
trong đó là vận tốc lúc rời cần,
là góc bắn,
là độ cao điểm bắn và
m/s² là gia tốc trọng trường. Cho
(đá chạm đất), giải phương trình bậc hai theo
ta được thời gian bay:
Còn vận tốc thì đến từ năng lượng. Dây thừng xoắn hay gân bò bị kéo căng thêm một đoạn tích một thế năng đàn hồi, theo định luật Hooke. Bỏ qua ma sát, toàn bộ thế năng ấy biến thành động năng của viên đá khối lượng
:
Và nếu bắn trên mặt phẳng () thì tầm xa là
tức là lớn nhất khi , góc 45 độ. Học sinh lớp 10 nào cũng biết. Nhưng để ý cái căn bậc hai trong công thức vận tốc: muốn đá bay nhanh gấp đôi thì phải kéo dây căng gấp đôi, hoặc dùng đá nhẹ đi bốn lần. Đấy là loại câu hỏi một kỹ sư quân sự phải trả lời trên tường thành, khi thuyền địch đang tiến vào.

Hình 2. Quỹ đạo parabol của vật ném xiên. Hai góc bù nhau (30° và 60°) rơi cùng một chỗ, nhưng góc cao bay lâu hơn và rơi dốc hơn.
(Mở ngoặc, ngoài máy bắn đá, Plutarch và các sử gia cổ còn kể về “bàn tay sắt”, một loại cần cẩu thò ra khỏi tường thành móc mũi thuyền La Mã nhấc bổng lên rồi thả cho lật úp. Còn chuyện Archimedes dùng gương đồng hội tụ ánh nắng đốt thuyền thì là huyền thoại xuất hiện muộn, đến nay vẫn cãi nhau. Theo hiểu biết của tôi, sinh viên MIT có làm thử năm 2005 và chỉ đốt được một mô hình thuyền đứng yên, trong điều kiện trời đẹp, sau khá nhiều phút. Chương trình MythBusters thì kết luận là “busted”.)
***
2. Lanchester: chiến tranh viết bằng phương trình vi phân
Frederick William Lanchester là một kỹ sư người Anh đa tài kiểu thời Edward: làm ra một trong những chiếc ô tô chạy xăng đầu tiên của nước Anh, nghĩ ra lý thuyết lực nâng của cánh máy bay trước cả nhiều nhà khí động học chuyên nghiệp. Năm 1914, khi máy bay còn là thứ đồ chơi bằng vải và gỗ, anh viết một loạt bài trên tạp chí Engineering, sau gom lại thành cuốn Aircraft in Warfare (1916). Trong đó có hai chương nhỏ đổi hẳn cách người ta nghĩ về số đông trên chiến trường. (Cùng lúc ấy, một sĩ quan Nga tên là M. Osipov cũng tự tìm ra kết quả tương tự, nhưng bài của ông viết bằng tiếng Nga nên phương Tây mãi sau mới biết.)
Ý tưởng của Lanchester rất giản dị. Gọi là số lính phe Xanh,
là số lính phe Đỏ còn sống ở thời điểm
. Trong chiến tranh hiện đại, mỗi tay súng bắn được vào bất kỳ ai trong tầm, và hỏa lực của phe nào cũng dồn được về một chỗ. Vậy tốc độ quân Xanh ngã xuống tỉ lệ với số tay súng Đỏ đang bắn, và ngược lại:
Ở đây là “hiệu suất sát thương” của mỗi lính Đỏ (mỗi đơn vị thời gian hạ được bao nhiêu lính Xanh),
là hiệu suất của mỗi lính Xanh. Mọi thứ khó đo như huấn luyện, vũ khí, tinh thần, địa hình đều bị nhét gọn vào hai hằng số ấy.
Chia hai phương trình cho nhau, thời gian biến mất:
Tích phân hai vế, ta được một đại lượng không đổi suốt trận đánh:
với là quân số ban đầu. Đây là định luật bình phương Lanchester. Phe Xanh thắng khi
, phe Đỏ thắng khi ngược lại. Sức mạnh chiến đấu của một đạo quân bằng chất lượng nhân với bình phương số lượng.
Thử với ví dụ trong bài của Halyal: 7 lính Xanh đấu 4 lính Đỏ, chất lượng như nhau (). Khi phe Đỏ chết hết, phe Xanh còn lại
Tức là đổi 4 mạng Đỏ, phe Xanh chỉ mất chưa đến một mạng rưỡi. Trực giác bảo “hơn ba người thì thắng, nhưng chật vật”. Toán bảo “hơn ba người thì gần như đi dạo”.

Ai thích giải tích có thể giải hẳn ra nghiệm theo thời gian, nó dùng đến các hàm hyperbolic:
Nhưng đẹp hơn cả là vẽ nó lên mặt phẳng, trục hoành là , trục tung là
. Mỗi trận đánh là một cung hyperbol
trượt dần về phía một trục. Chạm trục nào thì phe kia thắng. Riêng đường chéo
là hai phe cùng tiêu hao về không, một trận hòa đẫm máu.

***
3. Cú sập bình phương: Trafalgar, Iwo Jima, biển Philippines
Vì sao gọi là “cú sập”? Hãy nhìn lại hệ phương trình. Phe yếu càng mất người thì hỏa lực bắn ngược lại càng yếu, nên phe mạnh càng ít mất người, nên hỏa lực phe mạnh giữ nguyên, nên phe yếu càng mất người nhanh hơn nữa. Một vòng phản hồi dương (positive feedback). Thua không theo đường thẳng mà theo đường cong lao dốc.
Hệ quả thứ hai còn đau hơn. Muốn bù cho việc đông kém người ta gấp đôi, chất lượng phải hơn gấp bốn:
Chất lượng chỉ được cộng theo đường thẳng, số lượng được nhân lên theo bình phương. Một nhà kinh tế học có lẽ sẽ nói: trong chiến tranh hỏa lực, “quantity has a quality all of its own”, câu thường được gán cho Stalin (mà hình như ông ấy chưa từng nói).
Thế nhưng định luật bình phương còn mở ra một lối thoát cho phe ít quân: đừng bao giờ đánh toàn bộ với toàn bộ. Hãy cắt đối phương ra, đánh từng phần, ở mỗi điểm giao tranh mình đông hơn.
Chính Lanchester đã lấy ví dụ từ trận Trafalgar năm 1805. Trước trận, Nelson viết một bản ghi nhớ (memorandum) tính trước rằng hạm đội Anh khoảng 40 chiến hạm sẽ gặp hạm đội Pháp – Tây Ban Nha khoảng 46 chiếc. Thay vì dàn hàng song song bắn nhau theo lối cổ điển, Nelson cho hai mũi đâm vuông góc cắt đôi hàng địch, dồn sức nghiền nát phần đuôi trước khi phần đầu kịp quay lại cứu. (Các con số cụ thể trong bản ghi nhớ và trong trận thật khác nhau, ngày 21/10/1805 hai bên chỉ có 27 và 33 chiến hạm. Các bạn nên đối chiếu thêm.)
Thử làm một phép tính minh họa đơn giản hóa, coi chất lượng tàu hai bên ngang nhau. Đánh trực diện 40 đấu 46, phe Anh tan, phe kia còn
Còn nếu cắt hạm đội địch làm đôi, mỗi nửa 23 chiếc, và đánh lần lượt từng nửa:
Cùng một số tàu, cùng một đối thủ, chỉ đổi thứ tự giao chiến, kết cục lật ngược: phe ít tàu hơn thắng và còn lại 23 chiếc. Đấy là cái mà các cụ nhà binh gọi là tập trung ưu thế lực lượng, còn Lanchester thì viết thành một dòng đại số.

Đọc bằng con mắt Lanchester thì cách đánh ở Điện Biên Phủ năm 1954 cũng đi theo đúng logic ấy. Sau khi đại tướng Võ Nguyên Giáp đổi phương châm từ “đánh nhanh giải quyết nhanh” sang “đánh chắc tiến chắc”, quân ta không lao vào cả tập đoàn cứ điểm một lúc mà lần lượt bóc từng cứ điểm biệt lập: Him Lam đêm 13/3, Độc Lập đêm 14 rạng 15/3, rồi Bản Kéo. Ở mỗi điểm, ta đông hơn hẳn. (Đây là cách đọc của tôi, chứ ông Giáp chắc chả cần đến phương trình vi phân.)
*
Còn có ai thử kiểm tra định luật này trên dữ liệu thật chưa? Có. Năm 1954, J. H. Engel lấy số liệu quân số Mỹ hằng ngày trong trận Iwo Jima (1945), một trận gần như “phòng thí nghiệm”: hòn đảo nhỏ, quân Nhật bị cô lập không có tiếp viện, quân Mỹ đổ bộ theo lịch. Engel thấy đường cong định luật bình phương khớp với thương vong Mỹ một cách đáng ngạc nhiên. Các nghiên cứu về sau, ví dụ với trận Kursk năm 1943, thì cho kết quả lẫn lộn hơn nhiều, có khi chả khớp với luật nào. Tức là mô hình đẹp nhưng chiến trường thật bẩn hơn mô hình.
Ví dụ mà anh Telenko hay dùng cho “cú sập” là trận biển Philippines tháng 6/1944, mà phi công Mỹ gọi là “Great Marianas Turkey Shoot”, cuộc bắn gà tây ở Marianas. Trong khoảng hai ngày, hải quân Nhật mất vài trăm máy bay trên tàu sân bay, còn Mỹ mất vài chục. Ở đây không chỉ có số lượng. Các phi công Nhật kỳ cựu đã chết dần ở Midway và Guadalcanal, hệ thống đào tạo không kịp bù, phi công mới chỉ có vài chục giờ bay. Tức là của Nhật tụt, và nhân với bình phương quân số đã thua sẵn, thành ra sập. Cú sập không nằm ở trận đánh mà nằm ở cả một dây chuyền: trường bay, xăng, phụ tùng, người thầy.
***
4. Định luật tuyến tính, du kích, và “lấy đoản binh chế trường trận”
Lanchester cũng viết một định luật thứ hai, cho thời gươm giáo. Khi đánh giáp lá cà, mỗi người chỉ đấu được với một người. Số người đứng ở tuyến đầu bị giới hạn, đông hơn cũng chỉ là đứng chờ phía sau. Tốc độ tiêu hao vì thế gần như không đổi:
Không còn bình phương nữa. Bảy đấu bốn thì còn ba, đúng như phép trừ ở trường làng (Hình 3, bên phải).
Thú vị là có một tình huống khác cũng ra định luật tuyến tính, dù là đấu súng: bắn vùng không ngắm (area fire), ví dụ pháo binh bắn vào một khu rừng mà không biết địch nấp ở đâu. Khi ấy xác suất trúng tỉ lệ với mật độ đối phương trong vùng, nên
và ta lại về một đường thẳng.
Năm 1962, Seymour Deitchman, một nhà phân tích quốc phòng Mỹ, ghép hai thứ này lại để mô hình hóa chiến tranh du kích, đúng lúc nước Mỹ bắt đầu sa lầy ở Việt Nam. Du kích () ẩn mình, nên quân chính quy (
) chỉ bắn vùng được. Còn du kích chọn thời điểm và mục tiêu, nên bắn ngắm:
Nhìn vào đại lượng bất biến là thấy ngay sự bất cân xứng: quân chính quy phải có lợi thế rất lớn về số lượng mới đè được một lực lượng du kích nhỏ. Từ những mô hình kiểu này mà trong giới quân sự Mỹ lưu truyền các con số kiểu “chống nổi dậy cần tỉ lệ quân 10 trên 1”, tuy con số cụ thể thì mỗi người nói một kiểu.
Người Việt thì hiểu điều này từ thế kỷ XIII. Nếu tôi không nhầm, trong lời dặn vua Trần Anh Tông trước khi mất năm 1300, chép trong Đại Việt sử ký toàn thư, Hưng Đạo Đại Vương nói đại ý: giặc cậy trường trận, ta dựa vào đoản binh, lấy đoản binh chế trường trận là lẽ thường của binh pháp. “Trường trận” là thế trận dàn dài, đông, đánh theo lối đối diện. “Đoản binh” là binh khí ngắn, lực lượng nhỏ, đánh gần, đánh bất ngờ. Dịch sang ngôn ngữ Lanchester: đừng chơi trò bình phương với kẻ đông hơn mình, hãy kéo họ về thế giới tuyến tính.
***
5. Các nhà khoa học mặc quân phục: Blackett, Wald, Koopman
Nếu Lanchester là người gieo hạt, thì Thế chiến II là mùa gặt. Người Anh gọi nó là operational research, người Mỹ gọi là operations research, tiếng Việt mình dịch là “vận trù học” (運籌學). Chữ vận trù lại lấy từ một câu của Lưu Bang khen Trương Lương: “vận trù duy ác chi trung, quyết thắng thiên lý chi ngoại”, tức là xoay thẻ tính trong màn trướng mà quyết thắng ngoài ngàn dặm. Chữ 籌 (trù) cũng là thẻ tre. Thế là hai nghìn năm sau Tôn Tử, người ta vẫn quay về với cái thẻ.
Nhân vật trung tâm là Patrick Blackett, nhà vật lý sau này được Nobel năm 1948. Nhóm của ông, có biệt danh “Blackett’s Circus” (gánh xiếc Blackett), gồm nhà sinh lý học, nhà toán học, nhà thiên văn, thậm chí cả một nhà khảo sát đất đai. Không ai trong số họ là lính. Nhiệm vụ của họ là nhìn vào số liệu thật của chiến tranh và hỏi những câu “ngớ ngẩn”.
Câu hỏi thứ nhất: nên cho đoàn tàu vận tải (convoy) đi đông hay đi ít? Trực giác của Bộ Hải quân là đoàn nhỏ thì kín đáo, đoàn lớn dễ bị phát hiện. Nhưng số liệu cho thấy số tàu bị đánh chìm trong mỗi lần tàu ngầm Đức tấn công gần như không phụ thuộc vào kích cỡ đoàn tàu. Thêm vào đó là một nhận xét hình học: tàu hộ tống phải canh vòng ngoài, mà chu vi của một vòng tròn chỉ tăng theo căn bậc hai của diện tích. Nếu đoàn có tàu xếp kín một vùng tròn thì
với là chu vi vòng hộ tống,
là tỉ lệ tàu bị mất,
là số tàu bị đánh chìm trung bình trong một lần tấn công.
Gộp hai đoàn nhỏ thành một đoàn to thì số tàu hộ tống cần thêm ít hơn số tàu được bảo vệ thêm, còn tỉ lệ thiệt hại thì giảm. Người Anh bắt đầu cho các đoàn tàu lớn hơn từ năm 1943. (Mấy công thức trên là phiên bản giản lược của lập luận Blackett, không phải nguyên văn của ông.)
Câu hỏi thứ hai: bom chìm thả từ máy bay nên nổ ở độ sâu bao nhiêu? Quy định cũ đặt ngòi nổ ở khoảng 100 feet, vì nghĩ rằng tàu ngầm nghe tiếng máy bay là lặn sâu. Nhóm của Blackett xem lại số liệu và thấy phần lớn các tàu ngầm bị phát hiện khi đang nổi hoặc vừa mới lặn. Đặt ngòi nông lại, khoảng 25 feet, thì tỉ lệ tàu ngầm bị đánh chìm tăng lên gấp mấy lần. Không cần vũ khí mới, chỉ cần vặn một cái núm.
*
Bên kia Đại Tây Dương, ở Nhóm Nghiên cứu Thống kê (Statistical Research Group) của Đại học Columbia, có một nhà toán học gốc Hungary tên là Abraham Wald. Câu chuyện về anh được kể đi kể lại đến mức có lẽ đã được “tô” thêm ít nhiều, nhưng đại ý thế này. Không quân đếm lỗ đạn trên các máy bay ném bom trở về, thấy cánh và thân chi chít, còn động cơ thì ít. Họ định bọc thêm giáp vào chỗ nhiều lỗ. Wald bảo ngược lại: hãy bọc giáp vào chỗ không có lỗ. Vì những chiếc bị bắn vào động cơ đã không về được để mà đếm.
Đây là thiên kiến kẻ sống sót (survivorship bias), viết bằng định lý Bayes. Gọi là sự kiện “trúng đạn ở động cơ”,
là sự kiện “bay về được”:
Cái các sĩ quan nhìn thấy là , tỉ lệ lỗ ở động cơ trên những máy bay về được. Nó nhỏ không phải vì động cơ ít bị bắn (
nhỏ), mà vì máy bay trúng động cơ ít khi về được (
nhỏ). Cùng một con số, hai cách đọc, hai số phận cho tổ bay.
*
Người thứ ba là Bernard Koopman, làm cho Nhóm Đánh giá Tác chiến của Hải quân Mỹ, với một bài toán nghe rất đơn giản: máy bay tuần tra phải bay bao nhiêu để tìm được tàu ngầm trong một vùng biển?
Gọi là diện tích vùng biển,
là bề rộng quét hiệu quả của máy bay (sweep width),
là tổng quãng đường bay. Nếu bay hoàn hảo, các làn quét không bao giờ chồng lên nhau, thì sau khi phủ đúng một lần (
) ta chắc chắn tìm ra. Nhưng ngoài biển thật, gió, sai số dẫn đường, mây mù làm các làn quét chồng chéo ngẫu nhiên. Koopman chứng minh rằng khi đó xác suất phát hiện là
Phủ kín một lần chỉ được . Phủ ba lần mới được 95%. Kết quả này nằm trong cuốn Search and Screening (1946) của Koopman, và đến nay vẫn là nền móng của lý thuyết tìm kiếm, được dùng trong cứu hộ trên biển. Hậu duệ của nó, lý thuyết tìm kiếm Bayes, theo những gì tôi đọc được, đã giúp tìm ra hộp đen chuyến bay Air France 447 năm 2011 và được dùng trong cuộc truy tìm MH370.

***
6. Một ván cờ trên biển Bismarck
Đầu tháng 3/1943, tướng Nhật Imamura Hitoshi chuẩn bị đưa một đoàn tàu chở quân từ Rabaul sang New Guinea. Có hai đường: đường phía bắc đảo New Britain, nơi thời tiết xấu, mưa mù che tầm nhìn; và đường phía nam, trời quang. Bên kia, tướng không quân Mỹ George Kenney phải quyết định dồn máy bay trinh sát về hướng nào. Đường nào thì đoàn tàu cũng mất ba ngày.
Năm 1954, đại tá O. G. Haywood viết lại tình huống này thành một bài toán của lý thuyết trò chơi (game theory), cái môn mà von Neumann và Morgenstern mới khai sinh mười năm trước. Con số trong bảng là số ngày máy bay Mỹ được ném bom đoàn tàu (Kenney muốn nhiều, Imamura muốn ít):
| Kenney \ Imamura | Nhật đi phía Bắc | Nhật đi phía Nam | Tệ nhất nếu chọn dòng này |
|---|---|---|---|
| Mỹ trinh sát phía Bắc | 2 ngày | 2 ngày | 2 |
| Mỹ trinh sát phía Nam | 1 ngày | 3 ngày | 1 |
| Tệ nhất cho Nhật nếu chọn cột này | 2 | 3 |
Ma trận trò chơi theo bài của Haywood (1954). Ở phía Bắc, mây mù làm Mỹ mất một ngày mới tìm ra đoàn tàu.
Kenney nghĩ theo kiểu “tối đa hóa cái tệ nhất” (maximin): chọn trinh sát phía Bắc thì tệ lắm cũng được 2 ngày, phía Nam thì có thể chỉ được 1. Imamura nghĩ theo kiểu “tối thiểu hóa cái tệ nhất” (minimax): đi phía Bắc thì tệ lắm cũng chỉ bị bom 2 ngày, phía Nam thì có thể bị 3. Hai cái “tệ nhất” trùng nhau:
Đó là một điểm yên ngựa (saddle point), một thế cân bằng mà không bên nào có lợi nếu đơn phương đổi ý. Và đó cũng chính là điều xảy ra trong lịch sử: Nhật đi phía Bắc, Mỹ trinh sát phía Bắc. Kết cục với Nhật thì thảm, đoàn tàu gần như bị xóa sổ, vì trong hai ngày ấy không quân Mỹ dùng chiến thuật ném bom tầm thấp “skip bombing”, cho bom nảy trên mặt nước như ném thia lia. Tức là thuật toán chọn đúng đường, nhưng thắng thua thì nằm ở chỗ khác.
***
7. Luật lũy thừa của bạo lực: từ Richardson đến Gourley
Lewis Fry Richardson là một nhân vật có thể viết riêng một bài. Ông là người đầu tiên thử dự báo thời tiết bằng giải phương trình số học, bằng tay, trong những quãng nghỉ khi đang làm lái xe cứu thương ở mặt trận Pháp thời Thế chiến I. Ông là tín đồ Quaker, ghét chiến tranh, và vì ghét chiến tranh mà ông bỏ phần đời còn lại để đếm nó. Năm 1948, ông công bố rằng nếu xếp các “cuộc tranh chấp chết người” (deadly quarrels) theo số người chết, thì tần suất của chúng giảm theo một quy luật lũy thừa (power law):
Lấy logarit hai vế:
Tức là trên giấy kẻ ô log–log, nó là một đường thẳng, độ dốc là . (Bài của Halyal gọi đây là “phân phối tuyến tính”, cái đó thì không đúng, nó chỉ thẳng trên trục log thôi.) Luật lũy thừa có một tính chất quái: không có “kích cỡ điển hình”. Vụ lớn hiếm, nhưng không hiếm đến mức có thể bỏ qua. Phân phối chuông (Gauss) thì có cái đuôi mỏng, luật lũy thừa thì đuôi dài và dày.

Gần sáu mươi năm sau, anh Sean Gourley, một nhà vật lý người New Zealand, cùng các cộng sự (Juan Camilo Bohorquez, Neil Johnson, Michael Spagat…) làm lại việc của Richardson cho các cuộc chiến tranh hiện đại, nhưng ở cấp độ từng vụ tấn công. Theo bài của Halyal, tóm từ buổi nói chuyện TED của Gourley năm 2009, nhóm này thu thập hơn 54.000 vụ tấn công trong 11 cuộc xung đột từ hàng trăm nguồn tin. Họ thấy ở Iraq, Afghanistan, Colombia, Senegal, Peru, Sierra Leone… đều xuất hiện luật lũy thừa, và các hệ số cứ tụm lại quanh con số 2,5. Kết quả đăng trên Nature năm 2009 với cái tên rất “sinh thái”: Common ecology quantifies human insurgency.
Tại sao lại 2,5? Nhóm Gourley đưa ra một mô hình “hợp và tan” (coalescence–fragmentation): các nhóm nổi dậy liên tục sáp nhập với nhau khi có cơ hội, và tan rã khi bị đánh mạnh. Mô hình đơn giản ấy, chạy đủ lâu, tự hội tụ về một phân phối kích cỡ với . Hệ số
thành một cái nhiệt kế đo cấu trúc của phe nổi dậy:
cao thì lực lượng phân mảnh thành nhiều nhóm nhỏ, các vụ tấn công nhỏ và lẻ tẻ;
thấp thì lực lượng gom lại thành ít nhóm lớn, có khả năng gây ra những vụ thảm sát lớn.
Khi họ vẽ của Iraq theo thời gian, đường cong đi lên đi xuống theo những sự kiện lớn: tuyên bố “nhiệm vụ đã hoàn thành” của ông Bush năm 2003, vụ đánh bom đền Samarra năm 2006, đợt tăng quân (the surge) năm 2007. Bài của Halyal diễn giải rằng
vượt 3 là chiến tranh sắp tàn, còn dưới 2 là đến lúc ngồi vào bàn đàm phán. Cách đọc ấy đơn giản hóa hơi quá tay so với bài trên Nature, các bạn nên đọc thẳng bản gốc.
Mà có lẽ cũng nên nói cho công bằng: luật lũy thừa không cho ta biết vụ tấn công tiếp theo xảy ra ở đâu, lúc nào. Nó cho ta biết hình dạng của rủi ro. Giống như nhà địa chấn học biết tần suất động đất theo cường độ (định luật Gutenberg–Richter cũng là một luật lũy thừa) nhưng không biết ngày mai đất rung ở đâu.
***
8. Thuật toán hôm nay, và cái bẫy của McNamara
Định luật Lanchester sinh ra cho thời lính bộ và máy bay cánh kép. Đến thời tên lửa chống hạm, mọi thứ không diễn ra liên tục nữa mà theo từng loạt bắn (salvo). Năm 1995, Wayne Hughes, một đại tá hải quân Mỹ dạy ở Trường Sau đại học Hải quân, viết lại Lanchester thành mô hình loạt bắn rời rạc:
trong đó là số tàu mỗi bên,
là số tên lửa mỗi tàu phóng ra trong một loạt,
là số tên lửa mỗi tàu đánh chặn được, và
là số phát trúng cần để loại một tàu. Bài học của Hughes nghe như Lanchester tái sinh: ai bắn hiệu quả trước, người ấy thắng, và trận đánh có thể kết thúc chỉ trong một loạt. Tức là “cú sập” giờ không cần đến hai ngày như ở biển Philippines, có khi chỉ vài phút.
Còn hôm nay thì “thuật toán” không chỉ là công thức trên giấy nữa mà là phần mềm chạy trong chuỗi tiêu diệt (kill chain): phát hiện, nhận dạng, chọn mục tiêu, chọn vũ khí, khai hỏa, đánh giá. Năm 2017, Bộ Quốc phòng Mỹ lập dự án Maven để dùng học máy phân tích video từ máy bay không người lái. Google từng tham gia rồi rút ra năm 2018 sau khi nhân viên phản đối. Ở Ukraine, theo nhiều bài báo, pháo binh dùng các ứng dụng điều phối hỏa lực trên máy tính bảng, được ví như “Uber cho pháo binh”, ghép mục tiêu với khẩu pháo gần nhất. Và những bầy drone rẻ tiền đang đưa câu chuyện “số lượng” của Lanchester quay trở lại chiến trường, sau mấy chục năm người ta tin rằng vũ khí tinh khôn, đắt tiền là đủ.
*
Nhưng câu chuyện về thuật toán và chiến tranh ở Việt Nam thì không thể không nhắc đến ông Robert McNamara. Trước khi làm Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ, ông là một trong nhóm “whiz kids”, mấy chàng trai phân tích thống kê cho không quân Mỹ thời Thế chiến II, rồi về cứu hãng Ford bằng bảng tính. Ông mang tinh thần ấy vào Lầu Năm Góc, và vào Việt Nam. Khi không có tiền tuyến, không có lãnh thổ chiếm được để đo tiến triển, thì đo cái gì? Đo số xác địch (body count).
Thế là thước đo biến thành mục tiêu. Đơn vị nào báo nhiều xác thì được khen, số liệu bị thổi phồng, ai chết cũng thành “Việt Cộng”, và bảng tính ở Washington cứ báo rằng ta sắp thắng. Nhà kinh tế học Charles Goodhart sau này đúc kết thành định luật mang tên ông, đại ý: khi một thước đo trở thành mục tiêu, nó thôi là một thước đo tốt. Mô hình của Lanchester có hai tham số và
; cái mà bảng tính của McNamara không đo được là ý chí, là sức chịu đựng, là việc phe bên kia sẵn sàng trả giá bao nhiêu và trong bao lâu. Những thứ ấy không nằm trong
, cũng chả nằm trong
.
Quay lại với Tôn Tử. “Đa toán thắng” không có nghĩa là tính nhiều hơn thì thắng. Năm yếu tố mà ông bảo phải đặt lên bàn miếu toán, đứng đầu là “đạo”, tức là lòng dân có cùng một ý với người cầm quyền hay không, rồi mới đến thiên thời, địa lợi, tướng, pháp. Thẻ tre đầu tiên phải đặt vào chỗ khó đếm nhất.
Có lẽ đấy là bài học cũ nhất của thuật toán trong chiến tranh: tính đúng cái cần tính quan trọng hơn tính nhanh cái dễ tính. Còn khi máy tính chạy được cả nghìn mục tiêu trong một ngày, thì câu hỏi ai ngồi trong miếu, và ai đặt thẻ, lại càng khó hơn.
*
Chú thích về bài gốc của Abhay Halyal
[1] Ở phần đồ thị định luật bình phương, bài gốc viết rằng khi C tăng (giao điểm với trục hoành, tức trục B) thì phe Đỏ thắng. Thực ra ngược lại: đường cong chạm trục B nghĩa là R về 0 trong khi B còn dương, tức phe Xanh thắng. Các bất đẳng thức của chính bài gốc (βB₀² > αR₀² thì Xanh thắng) cũng cho kết luận này.
[2] Bài gốc gọi phân phối của Gourley là “linear distribution”. Đúng hơn đó là luật lũy thừa, chỉ thẳng trên đồ thị log–log.
[3] Bài gốc ghi MIT thử “gương của Archimedes” năm 2009. Theo hiểu biết của tôi thì thí nghiệm là năm 2005 (con số 2.009 có lẽ là mã môn học của MIT), cần đối chiếu.
[4] Bài gốc nói Syracuse cầm cự ba năm. Các tài liệu tôi biết thường ghi cuộc vây kéo dài từ 214 đến 212 TCN, tức chừng hai năm, cần đối chiếu.
[5] Diễn giải trong bài gốc về ý nghĩa của các ngưỡng α bằng 2, bằng 2,5 và bằng 3 là cách hiểu của tác giả từ bài nói TED, không thấy trùng khớp với cách trình bày trong bài báo Nature 2009.
Nguồn tham khảo (nên kiểm lại thông tin xuất bản trước khi đăng)
+ Abhay Halyal, From Algorithms to Ammunition: How Mathematics Shapes Warfare, Tom Rocks Maths, 2024.
+ F. W. Lanchester, Aircraft in Warfare: The Dawn of the Fourth Arm, London, 1916.
+ J. H. Engel, “A Verification of Lanchester’s Law”, Journal of the Operations Research Society of America, 1954.
+ S. J. Deitchman, “A Lanchester Model of Guerrilla Warfare”, Operations Research, 1962.
+ B. O. Koopman, Search and Screening, OEG Report 56, 1946.
+ O. G. Haywood Jr., “Military Decision and Game Theory”, Journal of the Operations Research Society of America, 1954.
+ L. F. Richardson, “Variation of the Frequency of Fatal Quarrels with Magnitude”, Journal of the American Statistical Association, 1948.
+ J. C. Bohorquez, S. Gourley, A. R. Dixon, M. Spagat, N. F. Johnson, “Common ecology quantifies human insurgency”, Nature, 2009.
+ W. P. Hughes Jr., “A Salvo Model of Warships in Missile Combat Used to Evaluate Their Staying Power”, Naval Research Logistics, 1995.
Xem thêm: Học toán ở Kỷ nguyên vươn mình · Hibiki – Lost in Translation · ai lo ai làm gì
Bạn phải đăng nhập để bình luận.