Blog của 5xu

Trong mấy tháng gần đây Hà Nội đã lặng lẽ chia tay hai biệt thự thuộc địa thuộc loại to và đẹp nhất của mình.

Biệt Thự thứ nhất nằm ở góc Lý Thường Kiệt – Hàng Bài. Trước đây là Lan Viên. Hiện bây giờ là ground zero.

Biệt Thự thứ hai đẹp và nổi tiếng hơn nhiều. Nó nằm ở góc Lý Thái Tổ và Lê Phụng Hiểu. Góc phố đẹp nhất Hà Nội. Từ đây có thể nhảy lò cò ra Metropole, đi bộ ra nhà kèn, nhìn rõ Bắc Bộ Phủ. Biệt thự này trước đây được biết đến với Âu Lạc Cafe, Divas Cafe, Hà Nội Phố Cafe. Ba quán cafe nổi tiếng nằm ở ba góc của biệt thự. Cách đây gần hai mươi năm ở đó là Blue Bar và MTV. Hiện bây giờ biệt thự này cũng đã trở thành ground zero.

Một nền văn minh mới ra đời là sự chết đi của một nền văn minh cũ.

Một góc còn sót lại của văn minh thuộc địa đã ra đi.

Nhưng chưa thấy nền văn minh mới nào ra đời.

Ground Zero is coming in town!

Merry Xmas!

Như vậy là Quốc Hội đã hoãn thí điểm “dân bầu chủ tịch xã trực tiếp”. Đọc bài của VNN ở đây: http://vietnamnet.vn/chinhtri/2008/11/813733/

Đây là một tin rất nhỏ, nhưng thực ra, theo tôi, là tin gây đáng tiếc nhất trong năm nay.

Việc bầu trực tiếp chủ tịch xã không chỉ là tạo một thể chế dân cử – dân chủ ở cấp tổ chức xã hội vi mô mà tác động của nó sẽ lớn và sâu hơn thế rất nhiều trong phát triển kinh tế.

Ai đã từng quan tâm đến kinh tế học thể chế (institutional economics) và đặc biệt là hâm mộ tác phẩm của Institutions, Institutional Change and Economic Performance của Douglass C. North (giải Nobel 1991) thì sẽ thấy việc quốc hội hoãn bầu chủ tịch xã trực tiếp sẽ là một việc đáng tiếc như thế nào.

Lý thuyết của North thì hay nhưng khó hiểu vãi lúa, vì nó dùng nhiều kiến thức microeconomics (tức là nhiều toán), lại liên quan nhiều đến lý luận của Ronald Coase và Pareto (là những thứ cũng khó hiểu vãi lúa nữa).

Việc có thể chế để định quyền sở hữu để thúc đấy phát triển (đầu tư nghiên cứu và sở hữu trí tuệ cũng như giải quyết các vấn đề ngoại tác, ví dụ như ô nhiễm môi trường của doanh nghiệp sản xuất, thì Ronald Coase đã làm xong. (Coase xơi tái giải Nobel năm 1991).

Còn North thì nghiên cứu thể chế ở hai dạng: chính thức (chính quyền địa phương) và phi chính thức (tập tục và truyền thống văn hóa địa phương).

Khác với lý luận cổ điển là cá nhân hành động chỉ vì danh và lợi của họ (utility) thì North cho rằng nhóm cá nhân mới là cái quyết định. Ông không đồng ý với việc những nhà kinh tế học cổ điển gạt ra khỏi lý thuyết của mình những nhóm hành động vì lý tưởng (các phong trào cách mạng), hành động vì niềm tin (các nhóm tôn giáo), các nhóm hành động thiện nguyện …

Từ đó North đã cho rằng hàm khả dụng (để đưa ra quyết định hợp lý) của mỗi cá nhân như trong lý thuyết cổ điển là không đầy đủ. Ông nhận thấy cái hàm này còn bị ảnh hưởng của các yếu tố như đạo đức, ý thức hệ, tập tục, truyền thống văn hóa và tâm lý của cộng đồng.

North đã chứng minh được là thể chế (cả chính thức và phi chính thức) sẽ sửa đổi hành vi của con người. Thể chế giúp con người hiểu hơn về công bằng xã hội, qua đó điều chỉnh hành vi cá nhân và các hành vi tương tác theo xu hướng lương thiện hơn.

Với một thể chế (ví dụ ở cấp vi mô như làng xã) do dân bầu ra thì dẫn đến những hiệu quả rất tốt: con người sẽ bớt hành vi xấu đi, sống lương thiện hơn. Về bản chất là vì nếu họ tin vào thể chế minh bạch và công bằng người ta sẽ bớt ăn cắp đi, làm việc chăm chỉ hơn, bớt dối trá. Ngược lại, thể chế dựng trên nền tảng vi mô như vậy, sẽ bớt chính trị đi. Nôm na là giống như cảnh sát trưởng do dân cowboy miền Tây bầu ra (như ta vẫn xem trong phim Mỹ). Cảnh sát trưởng sẽ hành động vì công lý đúng và sai, chứ rất khó bị mua chuộc. Ngược lại, nhân dân sẽ rất tin tưởng và ủng hộ vị cảnh sát trưởng do họ bầu ra này.

Về hoạt động kinh tế, một thể chế công bằng và ràng buộc (chính thức và chi chính thức) cũng có lợi cho các họat động kinh tế ở cấp xã hội vi mô. Các hộ sản xuất trong xã có thể cùng tẩy chay một đối tác vì đối tác này lừa đảo họ

North cũng chứng minh được chi phí biên và lợi nhuận biên của tổ chức xã hội với thể chế khác nhau là khác nhau. Thể chế sẽ ảnh hưởng đến chi phí sản xuất, năng suất sử dụng nguồn lực (đất, lao động …), tỷ suất lợi nhuận của vốn, chi phí giao dịch …

Là một người rất giỏi món economic history, North đã mô tả vai trò tiến hóa của thể chế và định chế trong phát triển kinh tế và xã hội. North cũng đưa ra những ví dụ hết sức thuyết phục về sự phát triển thể chế ở Tây Ban Nha và Vương Quốc Anh từ thế kỷ 13 cho đến nay. Qua đó người đọc cũng sẽ hiểu tại sao nước Anh ngày nay có những thể chế (nghị viện) vững chắc đến như vậy. North cũng cho người đọc biết vai trò của định chế trong lịch sử phát triển của nền kinh tế hùng mạnh nhất thế giới là Hoa Kỳ.

Một thể chế tốt, được xây dựng từ cấp vi mô, sẽ là khung cho các động cơ phát triển kinh tế. Khi các mô thức kinh tế đủ lớn (tới cấp vùng miền) thì biết đâu những gì mà Paul Krugman (Nobel 2008) đã nói đến trong New Trade Theory và New Economic Geography cách đây hơn 20 năm sẽ trở thành hịên thực với một nước nông nghiệp lạc hậu như Việt Nam (hehe, cái này là 5xu bốc phét thêm, vì sự thực là quốc hội hoãn thử nghiệm bầu chủ tịch xã rồi còn đâu).

Ai hay xem TV ngày xưa thì thế nào cũng rất ấn tượng với các quan chức chính phủ Nhật và các quan chức cao cấp của các tập đoàn lớn ở Nhật. Họ làm sai cái gì với đất nước, với quốc dân đồng bào, là họ lên TV xin lỗi rất hăng, xếp hàng cúi gập người như bổ củi.

Đằng sau cái sự xin lỗi này là một nền tảng văn hóa trọng danh dự hơi thái quá. Làm sai với chủ, không hoàn thành nhiệm vụ, bị sỉ nhục, … đều dẫn đến một lời xin lỗi (với người ngoài hoặc với chính bản thân mình) bằng cách tự mổ bụng. Sai mà tự mổ bụng xổ ruột ra ngoài kể ra cũng là một cách hay, mỗi tội hơi đau với lại bị chết.

Cái “văn hóa ứng xử” kiểu Nhật như thế, đã từng gây ấn tượng với rất nhiều dân tộc khác.

Nhưng không có nghĩa là dân tộc nào cũng nên áp dụng cái văn hóa này. Nhất là với dân tộc Việt Nam chúng ta.

Bởi đằng sau cái gọi là “xin lỗi” ở ta chỉ là dăm ba miếng nước bọt. Chứ không phải là một quả tự xử phọt máu hoành tráng như ở Nhật.

Xin lỗi như ở ta, có mà xin lỗi cả ngày cũng được. Làm sai thì xin lỗi, có cái đéo gì mà phải lăn tăn.

Ấy vậy mà một lọat các chú nhà báo ở Việt Nam, tung hô cái việc xin lỗi, còn bơm vá lên thành “văn hóa ứng xử”. Mẹ, các chú nhà báo lắm chữ mà có tư duy kiểu kiss-ass đầy tớ của nhân dân như vậy thì quốc dân đồng bào còn khổ dài dài.

Vả lại, nhân dân có cần ai xin lỗi đâu. Nhân dân cần những đầy tớ mẫn cán, làm việc hết mình, nếu sai thì tự tát vào mồm mình rồi về quê chăn vịt. Xin lỗi mà làm cái gì khi mà tiền thuế của nhân dân trôi theo nước lũ.

Cái việc xin lỗi, xét cho cùng, là rất cần thiết, nhưng chỉ xin lỗi (hết sức chân thành) với người thân của mình mà thôi. Chỉ đối với bạn bè, gia đình ruột thịt, thì lời xin lỗi dù chỉ bằng miệng mới có giá trị. Còn với cộng đồng, xã hội, đất nước, dân tộc… thì xin lỗi chỉ là trò hề bởi xin lỗi có lấy lại được tiến thuế trôi ra biển đâu.

Hôm nay phá lệ, copy 1 bài của người khác lên blog. Bài này là của một bạn tên là Quốc Anh (tiến sỹ kinh tế phát triển, đại học Harvard). Bài được post trên diễn đàn tathy với nick Noy. (Ngoài ra có thể đọc các bài tiếng Anh của Noy ở blogg của bạn này, có tên là Tề Phi).

Mặc dù 3 bài viết này được QA post trên tathy trước bầu cử, nhưng các phân tích cơ bản vẫn hết sức chuẫn (chuẫn là tiếng Việt cổ, hehehe):

***

Thứ một, hiện giờ thị trường đang ước tính khả năng Obama thắng là 85% (Intrade) hay thậm chí còn cao hơn nữa (Betfair, Iowa U vv.) Thường số liệu này chính xác hơn poll. Dĩ nhiên 15% xác suất của McCain không có nghĩa là không có cửa thắng. Nhưng mà để so sánh, hiện giờ William Hill đánh West Ham thắng Arsenal chủ nhật này là 5/1, còn dễ ăn hơn McCain (85/15 = khoảng 5.7). Obama thì ngang với Arsenal thắng hoặc hòa. Tức là vẫn có cơ McCain thắng, nhưng mà cửa hẹp.

Thứ hai là Tổng thống Mỹ nói chung không ảnh hưởng nhiều lắm đến kinh tế đâu, vui quá hay buồn quá làm gì hả các bác. Có điều hiện giờ 2 viện chắc rơi vào tay Dân chủ rồi, thành ra nếu Obama được nữa thì tha hồ ra uy chính sách. Nói về ảnh hưởng đến Việt Nam, ngoài chuyện sức ép chính trị ngoại giao tôn giáo báo chí vv. không nói đến làm gì (vì đếch biết nói gì), chuyện kinh tế thì có hai hướng chính.

Thứ một, Mỹ càng tự do thương mại thì càng nhiều người Việt được hưởng. Phe Cộng hòa có khuynh hướng tự do thương mại rõ hơn phe Dân chủ. Gì thì nói, trong 8 năm làm Tổng thống anh W. thành công tương đối nhiều trong việc thúc đẩy tự do thương mại (chuyện này dài, nếu cần thì tranh luận sau.) Obama thì có khuynh hướng bảo hộ hơn McCain (chuyện này thực hư thế nào cũng dài nốt.) Tuy vậy, vật cản chính của tự do thương mại lại là 2 viện, nhất là viện Hạ. Sắp tới phe Dân chủ sẽ nắm quyền sinh sát hoàn toàn ở 2 viện, thì Obama hay McCain cũng không tránh khỏi xu hướng bảo hộ. Nhất là mỗi khi có khủng hoảng tài chính/kinh tế người ta càng có thiên hướng bảo hộ thương mại nữa. Thành ra hy vọng cho nhà xuất khẩu Việt Nam (cùng với người sản xuất, làm công ăn lương vv.) là mịt mùng, dù cho McCain có thể giúp được ti tí chút chút.

Thứ hai, kinh tế Mỹ hồi phục càng nhanh thì thế giới hồi phục càng nhanh. Thế giới hồi phục càng nhanh thì người Việt Nam càng đỡ khổ. Hiện giờ Mỹ vẫn chưa chính thức vào suy thoái, cộng thời gian suy thoái và thời gian ra khỏi suy thoái vào thì cũng còn lâu. Trong thời gian đấy, anh Tổng thống nào khéo làm kinh tế hơn thì rút ngắn thời gian suy thoái đi. Về kinh tế, McCain vốn không khéo, người xung quanh McCain thì khéo, nhưng cộng với ảnh hưởng chống đối của hai viện thì thành ra kế hoạch kinh tế sẽ bị trì trệ hỏng hóc hết. Rốt cuộc có khi lại không bằng anh Obama: anh Obama vốn khéo hơn McCain, nhưng người xung quanh trợ giúp thì không tốt bằng phe Con voi, có điều lại dễ dàng dẫn 2 viện hơn. Chính sách chắc cũng theo khuôn phép cũ thôi, McCain thì cắt thuế, Obama thì tăng phúc lợi, cả hai anh đều vướng cái món nợ anh W. để lại nên không mạnh tay làm cái gì được, rồi rốt cuộc cũng lại nhờ tay bác Ben bên Fed thôi (hy vọng bác Ben vẫn còn ghế). Thế thôi, ảnh hưởng qua Việt Nam thế nào thì cũng cứ theo đúng chu kỳ, tổng thống nào cũng không thay đổi được mấy.

Tạm thế ạ, viết tí tẹo mà cứ một hai một hai thế này chán chết.

***

Mưa ngập cả Hồ Gươm.

Cụ Rùa (duy nhất còn lại) bò lên đường Đinh Tiên Hoàng chơi, nhân tiện theo làn nước ra luôn sông Hồng, không thèm quay về cái ao tù cho bõ mấy trăm năm bó gối thò đầu cho trẻ con ngắm.

Đi qua cái nhà to, cụ rùa thấy một cụ trung niên mặc com lê quần đùi đang phàn nàn với một lũ đeo thẻ nhà báo rằng dân mình dạo này ỷ lại nhà nước quá, không có chịu vận động gì, nước đến chân mà cứ chờ cứu hộ.

Cụ rùa bụng bảo dạ, thế thì tệ quá, phen này cụ bò mẹ hẳn ra biển cho bõ ghét.

Xong bò qua tượng Lý Thái Tổ một đọan thì cụ rùa nghĩ lại: dân thì vạn đại, mình đã lỡ sống với dân cả ngàn năm rồi, mấy cụ mặc com lê kia thì được mấy năm, thôi thì ở lại cho nó trọn cái tình rùa.

May quá, nhờ cái cụ mặc com lê mắng dân ỷ lại kia, không thì tí nữa thủ đô 1000 năm đến rùa cũng chả còn. May thật.

PS: Cám ơn bạn Huy Cận đã dũng cảm dắt cụ rùa qua đường. Tí nữa thì bị xe nó kẹp chết.

Tổ con chim nhại là cái vành móng ngựa. Nghe buồn cười nhỉ. Nhưng mà có lý đấy. Các bác bình tĩnh để em giải thích.

Con chim nhại là một con chim họ nhà sáo. Chắc nó giống giống con chim yểng hay chim nhồng ở Việt Nam.

Cuốn sách “To Kill a Mockingbird” được các dịch tác gia của Nhã Nam dịch ra là “Giết Con Chim Nhại”. Kể ra thì cũng được. Nghe nó đỡ bản địa hơn là “Giết con trym nhồng”. Nghe hãi quá. Nhưng em mà dịch cuốn này, em sẽ dịch thế đấy, ngoài ra em còn dịch kiểu trẻ con cà tưng nữa. Thế nó mới hay. Bản dịch của Nhã Nam giọng văn già lụ khụ, có chỗ còn móm mém, câu văn đâm ra tối tăm, đọc mấy lần mới đoán ra ý tác giả, hehehe, quá là đọc sách trinh thám.

Mockingbird (chim nhại) nhờ cuốn tiểu thuyết này mà tự nhiên trở thành hình ảnh của cái sự gọi là innocent. Giết con chim nhại là giết đi cái sự innocent. Quan trọng hơn, giết con chim nhại là việc làm tội lỗi. Nhiều bác blogger cứ phét lác về cái sự ngây thơ đâm ra khi anh Hải và anh Chiến bị bắt, các bác cứ lải nhải cái vụ “giết con chim nhại”. Anh Hải với anh Chiến mà là biểu tượng của “innocent” thì cả cái nước này trong và trắng còn hơn cả pha lê. Phét lác cũng phải có giới hạn đạo đức chứ.

Nhiều bác có thái độ khá phẫn nộ hoặc bi quan về phiên tòa xét xử các bác Chiến Hải Quắc, nhiều bác còn khen chê anh Hải với anh Chiến. Ý kiến cứ gọi là đa chiều. Em thích nhất là các bác khen anh Chiến anh hùng. Bây giờ cho các bác vào cái vành móng ngựa đấy để các bác thành anh hùng xem các bác có dám không. Lại chả ngây thơ cụ tốc độ cao rồi nhận tội xong về nhà ôm vợ cho nó chóng. Xã hội toàn anh hùng rơm với tiến sỹ giấy, đéo nghèo nàn lạc hậu mới là lạ.

Em thì thấy cái vụ án bắt đầu từ cái chiếu bạc ở công viên, vắt qua PMU18, rồi đến tận tướng Quắc đầu bạc phơ, lại mang đến nhiều tín hiệu tích cực. Các bác hết sức lưu ý chỗ này: không phải là tín hiệu tốt hay xấu, mà là tích cực.

Nếu các bác chịu khó ngâm cứu sự vận động và tiến hóa của xã hội thì các bác sẽ thấy xã hội mình mấy trăm năm nay chưa bao giờ tiến hóa cả. Bởi tiến hóa của xã hội nó bao gồm 2 phản ứng rất quan trọng là phản ứng với các thay đổi bên trong và phản ứng với các thay đổi bên ngoài. Bản chất của các phản ứng thì mang nặng tính văn hóa và tâm lý. (Cái này là sách nói, không phải em nói, các bác không nghe xuôi tai thì đừng có nhảy lên).

Từ thời Nguyễn đổ về trước thì nói chung nước ta là nước phong kiến. Dù có tự chủ hay không tự chủ thì cũng là thể chế phong kiến. Khoa học và công nghệ của chúng ta còn là zero nữa. Nên các thay đổi nội tại và thay đổi ngoại tác gần như là chả có mấy.

Thời Nguyễn chưa kịp suy tàn hẳn (để qua đó tạo ra thay đổi nội tại, và biết đâu phản ứng với sự thay đổi này khiến chúng ta nhảy từ phong kiến lên tư sản cộng hòa) thì Pháp nhảy vào. Đâm ra từ lúc đó cho đến 1954 xã hội chúng ta chỉ có một loại phản ứng chủ đạo là phản ứng với thay đổi bên ngoài (react to outer changes) và hoàn toàn thiếu vắng phản ứng với thay đổi nội tại (react to inner changes). Từ 1954 đến 1991 thì tình hình còn có vẻ monotone hơn nữa khi mà còn không có cả thay đổi ngoại tác (outer changes) để mà phản ứng.

Từ năm 1994 đến nay, tức là ngày đổi mới kinh tế thực sự có tác động vào nền kinh tế, cộng với sự hội nhập do thúc đấy của WTO, xã hội Việt Nam mới bắt đầu mới có outer changes để mà phản ứng. Những phản ứng ban đầu thụ động, sau hơn 10 năm, đã dần dần chủ động và mạch lạc hơn.

Vụ PMU18 (bắt đầu từ vu đánh bạc của công an Hưng và kết thúc bằng sự ra tòa của thiếu tướng Quắc) kéo dài ba năm, lại đúng vào thời điểm bùng nổ của truyền thông (hàng trăm báo in và báo điện tử bị kéo vào dòng thác này) và sau đó là thời điểm bùng nổ của internet băng thông rộng. Lần đầu tiên chúng ta thấy có nhiều luồng ý kiến, nhiều luồng tình cảm, nhiều luồng thái độ từ nhiều nhóm xã hội khác nhau đến như thế. Chúng ta cũng thấy những ý kiến, tình cảm, thái độ của những nhóm người này thay đổi theo thời gian và diễn biến của vụ án. Rồi interaction của các nhóm với nhau. Kết quả cuối cùng là dần dần xã hội đã có những nhóm hành vi khác nhau.

Sau bao nhiêu năm xã hội ta không có identity (em cứ dùng tiếng Anh cho chắc, nói tiếng Việt các bác lại bảo em là chê xã hội mình không có bản sắc), nói đúng hơn là có nhõn một identity (nhạt nhòa) để dùng chung cho tất cả các nhóm, nay chúng ta bước đầu đã có được các identities khác nhau, ứng với các nhóm xã hội khác nhau, rồi các các nhóm này lại có behavior khác nhau. Thật là tuyệt diệu. Đó là nhờ tướng Quắc, anh Hải, anh Chiến, anh thứ trưởng Tiến, anh công an Hưng.

Sau bao nhiêu năm chúng ta đẻ ra đã sống với định kiến, nay ta đã bắt đầu khá hơn khi biết lắng nghe, tôn trọng ý kiến và cảm xúc của người khác. Sau bao nhiêu năm các nhóm xã hội ở cái đất nước này không thèm quan tâm đến ý kiến và cảm xúc của nhóm xã hội kia, nay đã bắt đầu biết lắng nghe và tôn trọng. Thật là kỳ diệu. Đó là nhờ các anh Quắc, Việt Tiến, Hải, Chiến, Hưng.

Khi con người đã bớt định kiến thì một xã hội dân sự văn minh đã bắt đầu hình thành.

Từ văn minh đến dân chủ còn xa.

Từ dân chủ đến công bằng còn xa nữa.

Nhưng cái qué gì cũng phải có sự bắt đầu. Cũng như để có con chim nhại ra đời thì phải có cái tổ chim.

Cái tổ chim lần này có thể chính là cái vành móng ngựa.

PS. 1: Quên mất, tất cả các anh không nợ ai lời xin lỗi nào cả. Việc đéo gì phải nợ thằng nào. Xã hội còn đang nợ các anh một lời cám ơn vì cái sự văn minh nhen nhóm kia kìa. Hehehehe.

PS. 2: Cuốn con chim nhại tuy tiếng Việt rất tối nghĩa nhưng lại là một cuốn sách rất rất nên đọc.

Tình hình là cả tuần rồi lọ mọ đọc các bài viết về finacial crisis và bail-out plan. Nói chung là có nhõn một bài đọc thích, là bài Notes on Fiscal Crisis and Bailout của R.D. Congleton (GMU). Cám ơn bạn Noy (Quốc Anh) đã xì cho bài này để mà đọc. Ngoài ra trên Minh Biện có mấy bài rất là buồn cười. Có tác giả bên Minh Biện còn hiến kế cho chính phủ Mỹ là dùng 700 tỷ của Paulson plan ở dạng bond để làm balance sheet trở nên đẹp. Đọc cười chết luôn. Thế mới biết kiến thức, đầu tiên, là phải không được hổng đã, còn cao siêu đến đâu thì tính sau.

Thú vị nhất là cái việc crisis này bắt nguồn từ sự phồn thịnh kéo dài của nền kinh tế + xu hướng chính phủ nhỏ (tư hữu hóa định chế lớn + khuyến khích tăng sở hữu bất động sản tư nhân). Cuối cùng nạn nhân lại chính là private sector và tax payer khi mà cuối cùng thì chính phủ phải can thiệp thô bạo bằng cách quốc hữu hóa định chế và mua lại tài sản xấu với giá cao (có thể phát sinh tham nhũng). Từ câu chuyện dài dòng, phức tạp và thú vị này, có thể ‘gán ghép’ nhiều ý kiến hay ho cho Việt Nam.

Nguyên nhân đổ vỡ tài chính thì nhiều và phức tạp, nhưng nhìn sơ sơ vào có thể thấy mấy điểm rất thú vị (thú vị đến mức buồn cười). Tất cả đều liên quan đến định chế và thể chế. (Tiếng Anh thì giống nhau, nhưng với tổ chức tài chính thì tôi dùng từ Định Chế, còn với cơ quan lập pháp thì dùng từ thể chế. Lý do là thấy người ta dịch từ này lung tung cả, không nhất quán. Còn nếu thích dịch cho luật thực thi nữa thì dùng từ Thiết Chế cho nó cứng rắn, hehehe).

+ Sau WWII thì kinh tế Mỹ phát triển ngọan mục, người dân giàu lên, và sở hữu bất động sản tư nhân cũng tăng lên (giống VN sau thời kỳ đổi mới chưa)

+ Đầu tiên thì gười dân tiết kiệm và mua nhà như bình thường bằng sự tích lũy tài chính tự nhiên + với giảm giá bất động sản thông qua định chế Fanny Mae (thành lập năm 1938)

+ Sự tăng trưởng ham muốn sở hữu nhà bắt đầu tăng mạnh trong những năm 1960 (tương ứng với hịên tượng bđs 1997-2000 ở VN). Sự tăng trưởng này đẻ thêm ra một định chế nữa là Freddie Mac nhằm tăng thêm các khoản vay và bảo lãnh vay bất động sản, lôi kéo thêm nhiều nhà đầu tư BĐS vào thị trường thứ cấp (giống VN thời kỳ 2002-2007 chưa, khi mà dân buôn BĐS có thể vay vốn vô tư để chiến). Freddie Mac ra đời năm 1970

Như vậy là người dân Mỹ có thể mua nhà không chỉ bằng tiền tiết kiệm mà còn bằng thu nhập tương lai nữa.

Trước 1968 thì Fannie Mae là độc quyền có hỗ trợ của chính phủ trên thị trường nhà đất. Đến 1968 thì bị tư nhân hóa (privatized) đồng thời có thêm sự ra đời của Freddie Mac để cạnh tranh cho vui.

Sự tư nhân hóa này chỉ là tư nhân hóa về vốn, pháp lý này nọ. Còn về tâm lý thì tất cả vẫn nghĩ 2 định chế khổng lồ này là của nhà nước, hoặc được chính phủ bảo hộ trong mọi trường hợp. Tâm lý này giống VN quá. Và đây chính là cái sự buồn cười của việc Mỹ tư hữu hóa Fannie Mae để rồi mấy chục năm sau (2008) lại phải bỏ tiền ngân sách ra chén lại 2 định chế khổng lồ này (tốn mất của ngân khố quốc gia tầm 200 tỷ) cùng với sự đổ vỡ của hệ thống tài chính liên quan đến bất động sản.

+ Sau đó thì các thể chế như Quốc Hội và các chính quyền Clinton và Bush còn cố ý khuyến khích sở hữu bất động sản tư nhân hơn nữa. Năm 2004 thì tỷ lệ sở hữu tư nhân về nhà ở ở Mỹ lên đỉnh cao (69.2%). Ở VN thì chưa rõ sở hữu nhà tư nhân đã lên đến đỉnh cao chưa. Có khi rồi cũng nên.

Người dân muốn sở hữu nhà, quốc hội và chính quyền khuyến khích, chính là cái động lực tạo ra bong bóng bất động sản.

Còn cái bơm thổi quả bóng này lên là hệ thống tín dụng.

Việc người ta nghiễm nhiên cho Fannie Mae và Freddie Mac là an toàn dẫn đến risk premium bé lại, thậm chí bé hẳn đi tới 50% (từ 2% xuống 1%). Và làm discount rate cho cash flow giảm từ 6% xuống 5% (tức là giảm 20%). Việc này tự động làm cash flow tăng giá lên so với chính tài sản đảm bảo. Khi bong bóng vỡ thì lại ngược lại, giá trị ngân lưu lại bé tí so với giá trị bất động sản cầm cố.

Bây giờ bỏ vào 700 tỷ, tiền sẽ là từ bond, tức là lãi suất thương mại sẽ tăng, và private sector bị chèn vỡ mặt. Chủ nghĩa tư bản ở Hoa Kỳ quả này chắc sợ nhà nước vãi lúa. Còn chính phủ cũng sợ, nhưng mà có quyền chi tiền nhiều hơn bất cứ thời kỳ nào trong lịch sử.

Riêng đọan này thì ở VN lại nhẹ đầu hơn. Lý do cơ bản là dân tài chính ở VN chỉ đếm tiền giỏi chứ tính tiền quá kém. Nên tài chính ở VN quá ư là lạc hậu và kém hội nhập (đôi khi dốt lại tốt). Đâm ra bất động sản ở VN mà thế chấp thì vay dưới giá trị thực một khúc. Còn ở thời điểm BĐS nóng thì ở dưới giá thị trường rất xa. Cái sự an toàn này cũng có thể bắt nguồn từ những bài học cay đắng mà ngân hàng gặp phải ở những năm 1996-1998.

Câu chuyện kể trên hy hệt như là câu chuyện thầy giáo dạy cơ cổ điển hồi đại học của tôi kể. Thầy kể chuyện ngoài lề, đại khái là các nền văn minh có tính chu kỳ. Nhiều khi ta chẳng cần cố làm gì, cái thằng văn minh hơn ta, nó đi một vòng rồi lại ở sau đít ta. Kiểu như bố mày không khuyến khích tư nhân, còn mày thì tư nhân hóa bét nhè, rồi bây giờ cũng quốc hữu hóa khác chó gì tao. Kiểu như tao cứ farming thế này thôi, chúng mày cứ làm vũ khí nguyên tử, bắn nhau 1 hồi, rồi lại về cầy ruộng như tao.

Nhưng đấy chỉ là hiện tượng. Cái mà nước Mỹ thụt lùi về thể chế chỉ là hiện tượng. Bong bóng bất động sản ở Mỹ và VN giống nhau ở hiện tượng. Vay (dễ) ngân hàng để đầu tư BĐS nhằm kiếm lợi nhanh cũng chỉ là giống nhau ở hiện tượng. Khủng hoảng tín dụng (vay khó, lãi cao) cũng chỉ giống nhau ở hiện tượng. Ham kiếm tiền dễ, không thích tích lũy mà thích vay để tiêu xài và mua nhà đẹp cũng chỉ giống nhau ở hiện tượng.

Còn bản chất thì cực kỳ khác nhau. (Khác nhau thế nào thì các bác tự tìm hiểu lấy, em mệt lắm, ko muốn giải thích). Do đó cái sự bệnh tật nó cũng sẽ khác nhau. Giống như hai bệnh nhân cùng bị ho. Thằng Mỹ ho ra cả máu nhưng là do nó viêm phổi cấp. Ta cũng ho ra cả máu, nhưng mà là ho lao. Ở Mỹ giảm rate đi 1%/năm là câu chuyện khác hẳn. Còn ở ta, cho giảm mẹ luôn 10% năm vẫn chưa thấy gì. Ở Mỹ có 700 tỷ mà hai viện bàn lên bàn xuống, nghị sỹ 2 đảng rỉa nhau chết thôi. Ở ta mà thế, quyết cái rọet. Nhân dân đỡ phải nghe debate đau đầu.

Thế còn ảnh hưởng của Mỹ tới ta thì thế nào? Chắc là có ảnh hưởng, nhưng sâu đến đâu và lâu đến đâu thì khó trả lời. Vì VN mình hội nhập kém (may quá), nhất là hội nhập tài chính kém (may quá). Nên chắc là chưa sâu lắm (vướng bao cao su). Còn lâu hay không thì cũng là do … cơ địa. Hehehehe.

Nhưng sẽ có ảnh hưởng thế này:

+ Tỷ giá (may quá, Mỹ mà yếu đi + 700 tỷ, có khi tỷ giá mình bớt sức ép, việc ổn định tỷ giá theo kiểu fix như VN sẽ bớt vất vả cho chính phủ)

+ Xuất khẩu hàng hóa: may quá, Mỹ chưa phải thị trường dominate doanh thu xuất khẩu của ta. Nhưng về lâu dài, xuất đi Mỹ mà (vì lý do này) mà dẫm chân tại chỗ hoặc kém đi thì sẽ là vấn đề lớn. Gì thì gì nó vẫn là thằng giàu, ăn tiêu vẫn cứ gọi là hoang đàng nhất xóm.

+ Xuất khẩu lao động: mặc dù VN chưa xuất được đi Mỹ mấy, vì quá khó, nhưng thất nghiệp ở Mỹ tăng thế này, sẽ còn xuất khó hơn.

+ Đầu tư nước ngoài từ Mỹ vào VN: chắc chắn là giải ngân chậm hoặc rất chậm.

+ Sinh viên VN đi Mỹ học: khó hơn. Vì dân Mỹ cũng sẽ đi học rất nhiều. Giống năm 1998, nhiều chú Mỹ ở VN mà còn bỏ về nước đi học MBA vì làm ăn khó quá.

+ Cuối và quan trọng nhất: chính khu vực tư nhân ở VN sẽ bị chèn ép khốc liệt. Và điều này sẽ rất là không tốt cho nền kinh tế của VN trong tương lai.

Chú thích: Ảnh trên là cháu Anna, con gái đầu của nhạc sỹ Anh Quân. Ảnh copy từ Vnexpress. Nếu chẳng may mà gặp Quân – Linh sẽ gọi bằng chú và cô.